Δευτέρα, 2 Οκτωβρίου 2017

Η αυτοαναίρεση της αξιολόγησης


Στην επιστημονική μου καριέρα, έχω βρεθεί πολλές φορές στην θέση του μέλους της επιτροπής αξιολόγησης ή της συμβουλευτικής επιτροπής ερευνητικών προγραμμάτων αλλά και ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και ερευνητικών κέντρων. Θα μου επιτρέψετε να απαριθμήσω - λίγο ακατάστατα - κάποιες από τις επιτροπές που συμμετείχα: αξιολογητής στο Shanghai Synchrotron Radiation Facility στην Κινα, Diamond Light Source του Ηνωμένου Βασιλείου, European Synchrotron Radiation Facility στην Γαλλία, ALBA synchrotron στην Ισπανία· κριτής ερευνητικών προγραμμάτων για τον Φλαμανδικό Οργανισμό για την Έρευνα (FWO), το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ (NIH), τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Μοριακής Βιολογίας (EMBO), την Welcome Trust και το Συμβούλιο Βιοτεχνολογίας και Βιολογικών Επιστημών (BBSRC) Ηνωμένου Βασιλείου, σε προγράμματα FP7 και H2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (FCT) Πορτογαλίας· καθώς και κριτής και αξιολογητής σε πολλές περιπτώσεις στο Ολλανδικό Οργανισμό για την Έρευνα (NWO)  στην Ολλανδία όπου εργάζομαι αλλά και σε αρκετές περιπτώσεις (που θα σχολιάσω παρακάτω) στην Ελλάδα όπου μεγάλωσα και σπούδασα (στο τόσο παρεξηγημένο Δημόσιο Πανεπιστήμιο). Η λίστα δεν είναι μεγάλη, ούτε και μικρή.

Στις αξιολογήσεις που έχω συμμετάσχει, τα έξοδα μας είναι πληρωμένα, και υπάρχει και μια μικρή αμοιβή που καλύπτει συνήθως ημερήσια έξοδα. Το σημαντικό όμως σε όλες αυτές τις περιπτώσεις είναι η αίσθηση ότι σε αντιμετωπίζουν με σεβασμό αλλά και σοβαρότητα: ότι η γνώμη της επιτροπής αξιολόγησης μετράει και ότι η (σκληρή) δουλειά που γίνεται, έχει αντίκρισμα στις μελλοντικές αποφάσεις.

Η παραπάνω λίστα, στην Ελλάδα περιλαμβάνει φυσικά την Αρχή Διασφάλισης και Πιστοποίησης της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση (ΑΔΙΠ) . Η εμπειρία μου στην ΑΔΙΠ μικτή: ενώ η διαδικασία ακολουθεί σαφώς τα διεθνή πρότυπα αξιολόγησης, πάντα υπήρξε ασαφές ποιός ακριβώς είναι ο σκοπός της. Πως δηλαδή θα χρησιμοποιηθούν τα συμπεράσματα της αξιολόγησης για την βελτίωση των κρινόμενων δομών.

Ο κεντρικός διάδρομος του ΤΕΙ Αθηνών.
Τα Χριστούγεννα του 2016, υπήρξα μέλος της επιτροπής αξιολόγησης του ΤΕΙ Αθηνών. Προσυπέγραψα, μετά από σκληρή αξιολόγηση μιας εβδομάδας - όπου μάλιστα υπήρξα ο "κακός μπάτσος” της επιτροπής και πολλές φορές έγινα αντιπαθής - το γενικό συμπέρασμα “Worthy of Merit”, την ανώτερη δυνατή βαθμολογία. Παρά την εξαιρετική εντύπωση από το ΤΕΙ, μας είχε ξενίσει όλους η εμμονή με την αυτοδύναμη εκπόνηση διδακτορικών διατριβών αποκλειστικά ("αυτοδύναμα") εντός του ΤΕΙ. Η επιτροπή, ομόφωνα, εξήγησε σε πολλές περιπτώσεις και γραπτά και προφορικά, ότι ο ρόλος της Τεχνολογικής εκπαίδευσης, είναι να παρέχει εκπαίδευση στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο στους μελλοντικούς εξειδικευμένους επαγγελματίες, αλλά όχι η παραγωγή νέας γνώσης μέσα από την διαδικασία έρευνας, που γίνεται στα Πανεπιστήμια (με την συνεργασία των ΤΕΙ φυσικά). Η εξαιρετική συνολική βαθμολόγηση της πράγματι ιδιαίτερα αξιόλογης προσπάθεια που είδαμε να γίνεται, μαζί με τις προτροπές μας και τις προτάσεις μας για ακόμα καλύτερο μέλλον, που σε καμία περίπτωση δεν υποβάθμιζαν το ΤΕΙ αλλά το ενθάρρυναν να συνεχίσει την εξαιρετική αυτόνομη πορεία του στον χώρο της Τεχνολογικής Εκπαίδευσης, έγιναν απλά το εφαλτήριο για να διεκδικήσει το ΤΕΙ να γίνει Πανεπιστήμιο. Δηλαδή, το ίδιο το ΤΕΙ απαξίωσε την επιτροπή αξιολόγησης αγνοώντας την και ζητώντας να “εξελιχθεί” σε Πανεπιστήμιο (κάτι που εμμέσως πλην σαφώς αποθαρρύναμε, αποθαρρύνοντας την εκπόνηση διδακτορικών στο ΤΕΙ). Κυρίως όμως το ΤΕΙ απαξίωσε τον ρόλο του ως πόλος Αριστείας στην Τεχνολογική Εκπαίδευση, επιλέγοντας να γίνει ένα ακόμα νομοτελειακά σχεδόν μέτριο Πανεπιστήμιο.

Στις κρίσεις ερευνητικών έργων που έχω συμμετάσχει, ποτέ σχεδόν δεν έχω αμειφθεί (εξαίρεση η ΕΕ). Οι αρμόδιες υπηρεσίες αντιμετωπίζουν τους αξιολογητές με σεβασμό, θεωρώντας ότι αφιερώνουν τον χρόνο τους στην αξιολόγηση των ερευνητικών προγραμμάτων που σκοπεύουν να χρηματοδοτήσουν, ώστε να προάγουν την επιστήμη με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Η σχέση οφείλει να είναι αυτή του αμοιβαίου σεβασμού και της αμοιβαίας εμπιστοσύνης: αν δεν υπάρχει και σεβασμός και εμπιστοσύνη, η κρίση δεν έχει καν νόημα.

Και εδώ έρχεται το Υπουργείο του Θιάσου Εφαρμοσμένου Σουρεαλισμού που κυβερνά την πολύπαθη Ελλάδα, με μια δυνατή διεθνή πρωτοτυπία: εάν ένας Έλληνας του εξωτερικού υποβάλλει έστω και μία έκθεση αξιολόγησης ενός μεταδιδακτορικού ερευνητικού προγράμματος, οφείλει πλέον να υποβάλλει … πόθεν έσχες. Δηλαδή, το υπουργείο απαξιώνει την ακαδημαϊκή ηθική του κριτή- με τρόπο που κανένας οργανισμός σε καμία από τις χώρες που ανέφερα και σε άλλες που γνωρίζω δεν έχει κάνει, θεωρώντας τον κριτή ύποπτο χρηματισμού! Και για αυτό ζητάει πόθεν έσχες, για να μην τολμήσει ο κριτής να εκβιάσει π.χ. τον φτωχό μεταδιδάκτορα και να χρηματιστεί ώστε να κρίνει θετικά την πρόταση ερευνητικού έργου που υπέβαλλε! Πλήρης έλλειψη σεβασμού και εμπιστοσύνης, πλήρης απαξίωση προς τον κριτή, ακαδημαϊκή και ηθική.

 Πέραν όμως από απαξιωτικό, το μέτρο είναι και βαθιά ηλίθιο για τρεις λόγους:
  1. Εάν κάποιος αξιολογητής θέλει πραγματικά να χρηματιστεί είναι πολύ εύκολο αυτό να μην γίνει ποτέ αντιληπτό στο πόθεν έσχες ειδικά εάν μιλάμε για κατοίκους εξωτερικού.
  2. Κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα μπει στον γραφειοκρατικό κυκεώνα του πόθεν έσχες για να βοηθήσει στην αξιολόγηση μιας επιστημονικής πρότασης και ικανοί κριτές χάνονται.
  3. Περιορίζοντας de facto την ομάδα αξιολογητών που θα δεχθούν να κρίνουν τις προτάσεις ουσιαστικά ευνοείται η διαφθορά και η διαπλοκή στο κλειστό πλέον "κλαμπ αξιολογητών" που θα δεχθούν να υποβάλλουν πόθεν έσχες.
Θα ήθελα να καλέσω τον κ. Φωτάκη, ο οποίος είμαι βέβαιος ότι αντιλαμβάνεται την απόλυτη βλακεία της απαίτησης υποβολής πόθεν έσχες από αξιολογητές επιστημονικών προγραμμάτων ή ιδρυμάτων στην Ελλάδα, να κάνει το αυτονόητο.

Σάββατο, 16 Σεπτεμβρίου 2017

Χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια;


Το θέμα των ιδιωτικών Πανεπιστημίων ήρθε για μια ακόμα φορά στην επικαιρότητα, μέσα από δηλώσεις του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ο διάλογος - ας τον πούμε διάλογο, μια και κυρίως πρόκειται για την διατύπωση δεδομένων θέσεων από τους "απέναντι" - εάν δεν είναι μια απλή διατύπωση "ναι ή όχι" περιστρέφεται γύρω από την αναγκαιότητα ή όχι αναθεώρησης του Συντάγματος.

Το ερώτημα του τίτλου μου όμως είναι διαφορετικό. Δεν θα ήθελα να ασχοληθώ με το θέμα εάν πρέπει να επιτρέπεται η ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών Πανεπιστημίων, πριν εξετάσουμε το ερώτημα, εάν χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια.

Ας ξεκινήσω λοιπόν, εξηγώντας τι εννοούμε ως Πανεπιστήμιο.


Πρώτον, το Πανεπιστήμιο είναι για να διδάσκει τις επιστήμες. Ο πρώτος ρόλος, η διδασκαλία, οφείλει να επικεντρώνεται στην διδασκαλία των βασικών της επιστήμης, χωρίς να υπάρχει στόχευση στην προετοιμασία του φοιτητή για κάποιο επάγγελμα. Το Πανεπιστήμιο δεν είναι επαγγελματική σχολή. Εξαιρέσεις, υπάρχουν, φυσικά. Η πρώτη το Πολυτεχνείο (και για αυτό το λέμε Πολυτεχνείο), όπου το αντικείμενο σπουδών, η επιστήμη, είναι άρρηκτα δεμένη με το επάγγελμα. Η δεύτερη οι Ιατρικές σχολές, όπου και εκεί υπάρχει άμεση συσχέτιση της επιστήμης με το επάγγελμα.

Δεύτερον, το Πανεπιστήμιο οφείλει να προάγει τις επιστήμες. Το βασικό εργαλείο εδώ είναι η έρευνα. Είτε η εφαρμοσμένη έρευνα, όπου μπορεί να υπάρξει συσχέτιση με την αγορά και προώθηση της επιχειρηματικότητας και της οικονομίας, είτε η βασική έρευνα, όπου επεκτείνονται οι βάσεις της επιστήμης και η ανθρώπινη γνώση.

Αυτά τα κριτήρια αποτυπώνονται και στα κριτήρια κατάταξης των Πανεπιστημίων στις διάφορες "λίστες" που διακινούνται από λιγότερο και περισσότερο έγκυρες πηγές.

Πέραν από τα Πανεπιστήμια μια σύγχρονη κοινωνία οφείλει να παρέχει Ανώτατη Εκπαίδευση που να προετοιμάζει επαγγελματίες σε απαιτητικά επαγγέλματα, που δεν είναι απαραίτητα άρτιοι επιστήμονες. Στην Ελλάδα, η διάκριση υφίσταται, ανάμεσα στα "Πανεπιστήμια" και στα "ΤΕΙ". Τα ΤΕΙ φυσικά υποσκάπτουν αυτοβούλως τον τόσο σημαντικό και διακριτό ρόλο τους, προσπαθώντας να γίνουν Πανεπιστήμια αντί να διακριθούν και να ανταγωνιστούν προβάλλοντας την τόσο σημαντική ιδιαιτερότητα τους, αλλά θα βγω εκτός θέματος.

Αποδεχόμενοι λοιπόν αυτή την διάκριση, χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια;

Ας το δούμε λοιπόν πρώτα από την πλευρά του κράτους. Είναι πανθομολογούμενο, ότι τα τελευταία χρόνια, το νέο-μεταναστευτικό ρεύμα της κρίσης αποτελείται κυρίως από νέους επιστήμονες, που δεν βρήκαν εργασία στην Ελλάδα. Άρα, ως κράτος δεν χρειαζόμαστε περισσότερους επιστήμονες. Επομένως δεν χρειαζόμαστε και άλλα Πανεπιστήμια, είτε δημόσια είτε ιδιωτικά.

Ας το δούμε τώρα από την πλευρά των πολιτών. Υπάρχουν παιδιά (οι γονείς τους δεν με ενδιαφέρουν, ειλικρινά) που θέλουν να σπουδάσουν μια επιστήμη και αναγκάζονται να φύγουν από την Ελλάδα για να το κάνουν ή απλά δεν μπορούν να το κάνουν; Φοβάμαι πως ναι, και φοβάμαι πως πολλά από αυτά τα παιδιά έχουν μεγάλες δυνατότητες να γίνουν εξαίρετοι επιστήμονες, και απλά δεν τα κατάφεραν λόγω του απαράδεκτου σημερινού συστήματος εισαγωγής στα ΤΕΙ και στα Πανεπιστήμια ... αλλά ας μην βγω εκτός θέματος.

Υπάρχει και το επιχείρημα, ότι τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια που θα ιδρύσουμε θα προσελκύσουν αλλοδαπούς φοιτητές, τονώνοντας την οικονομία. Δεν το πιστεύω (ειδικά κοιτώντας τις στατιστικές εισροών ξένων φοιτητών στα Πανεπιστήμια π.χ. της Αγγλίας που μειώνονται σταθερά), αλλά το κρατώ ως επιχείρημα.

Και τα δύο όμως παραπάνω προβλήματα, λύνονται πολύ απλά: το πρώτο, αλλάζοντας το σύστημα πρόσβασης στα ΑΕΙ και δίνοντας έμφαση στον επαγγελματικό προσανατολισμό ώστε οι μαθητές (και όχι οι γονείς τους) να κάνουν συνειδητές επιλογές, και το δεύτερο επιτρέποντας στα δημόσια Πανεπιστήμια να αναπτύξουν προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα για την προσέλκυση αλλοδαπών φοιτητών.

Προσωπικά λοιπόν, καταλήγω μάλλον αβίαστα στο συμπέρασμα, ότι δεν χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια.

Είναι δυνατόν όμως, σε μια ελεύθερη οικονομία να απαγορεύουμε την ίδρυση ιδιωτικών Πανεπιστημίων, ΤΕΙ, επαγγελματικών σχολών; Φυσικά και όχι.

Η ίδρυση ιδιωτικών Πανεπιστημίων, ΤΕΙ, Σχολών πρέπει να επιτρέπεται. Αλλά, πρέπει να υπάρξουν και κανόνες και προαπαιτούμενα. Μερικά από αυτά;


  1. Η πραγματική αυτονόμηση των δημοσίων ΑΕΙ, ώστε να μπορούν να ανταγωνιστούν τα ιδιωτικά σε όλους τους τομείς με ίσους όρους.
  2. Η ενίσχυση της ΑΔΙΠ και η σαφής αξιολόγηση, πιστοποίηση και κατάταξη των διαφόρων ιδρυμάτων, δημόσιων και ιδιωτικών.
  3. Η ρητή απαγόρευση της συμμετοχής διδασκόντων στα δημόσια ΑΕΙ στα ιδιωτικά.
  4. Ο έλεγχος του φαινομένου του "δανεισμού" του ονόματος διάσημων και παραγωγικών ερευνητών σε ιδιωτικά ΑΕΙ, ώστε να φαίνεται ότι κάνουν έρευνα που δεν κάνουν και να καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις στις κατατάξεις.
  5. Η δημιουργία οικονομικών κανόνων χωρίς την κωμωδία των "αφιλοκερδών". Ας πάψουμε αφενός να "ποινικοποιούμε" το κέρδος, αλλά ας πάψουμε να είμαστε αφελείς. Σε ένα αφιλοκερδές ίδρυμα, εύκολα δίνεις έναν εξωπραγματικό μισθό σε μι εταιρία συμβούλων και τα εισπράττεις νόμιμα από αλλού. Ο ιδιωτικός τομέας βρίσκεται για να προάγει το κέρδος, και ας το δεχτούμε επιτέλους.
Ο κατάλογος αυτός είναι φυσικά ελλιπής. Πριν κλείσω θα σας αφήσω με κάποια στοιχεία και μια σκέψη.

Στην Ολλανδία η ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών Πανεπιστημίων είναι ελεύθερη, εδώ και δεκαετίες. Η Ολλανδία έχει 15 δημόσια Πανεπιστήμια: τα 13 βρίσκονται σχεδόν σε όλες τις λίστες στο τοπ-1000, και 5-6 από αυτά είναι συχνά στο τοπ-100. Η Ολλανδία έχει επίσης και 5 ιδιωτικά Πανεπιστήμια: 4 εκκλησιαστικά και ένα εξαιρετικό οικονομικό πανεπιστήμιο. Το πιο σημαντικό όμως για την Ολλανδική οικονομία είναι ότι η Ολλανδία έχει επίσης δεκάδες ΤΕΙ, τόσο δημόσια όσο και ιδιωτικά που παρέχουν εξαιρετικό επίπεδο σπουδών και εκπαιδεύουν άρτιους επαγγελματίες σε σύνδεση με την αγορά, αλλά δεν κάνουν έρευνα, δεν δίνουν μεταπτυχιακά, και κατά συνέπεια  κανένα από αυτά δεν βρίσκεται σε καλή θέση σε καμία κατάταξη (διότι οι παγκόσμιες κατατάξεις τα θεωρούν ΑΕΙ, και δεν κάνουν τον διαχωρισμό ΤΕΙ και Πανεπιστημίων ...).

Για όλα αυτά, αποφάσισε η αγορά ... και στην Ελλάδα μπορούμε φυσικά να αφήσουμε την αγορά  να αποφασίσει ... με τις παράπλευρες απώλειες χρημάτων αφελών γονιών σπουδαστών, τα παράπλευρα κέρδη αετονύχηδων, και άλλα ... οπότε πριν κάνουμε το πείραμα,  σκεφτείτε το λοιπόν και εσείς: χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια; 

Για να απαντήσετε θα σας συμβούλευα να σκεφτείτε όπως και στην επιστήμη όταν έχουμε μια νέα ανακάλυψη:

- Είναι σωστό;
- Είναι σημαντικό;
- Ποιος νοιάζεται;