Σάββατο, 18 Νοεμβρίου 2017

Για τον Φώτη Καφάτο ...


Όταν κάνεις τα πρώτα σου επιστημονικά βήματα στο Βιολογικό Αθηνών στα τέλη της δεκαετίας του '80, ο Φώτης Καφάτος είναι κάτι σαν ημίθεος. Οι περισσότεροι αξιόλογοι καθηγητές του Τμήματος ήταν πνευματικά παιδιά του, που τον αντιμετώπιζαν με ένα παράξενο μίγμα ειλικρινούς θαυμασμού αλλά και πλήρους συνειδητότητας  την μικρότητας τους απέναντι στον "Φώτη". Ο "Φώτης" το 1987 που είμαι πρωτοετής φοιτητής, είναι ήδη μυθικό πρόσωπο στην Βιολογία, αν και μόλις 47-48 χρονών, στην ηλικία που έχω εγώ σήμερα. Καθηγητής από τα 29 του στο Harvard και από τα 32 (!) του στην Αθήνα - και προσέχτε ότι το θαυμαστικό πάει στα 32 στην Αθήνα και όχι στα 29 στο Harvard.

Το 1982, στα 42 του χρόνια αφήνει την Αθήνα (ελαφρά αηδιασμένος από το όλο κλίμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, λένε οι κακές γλώσσες) και μαζί με μια νεανική ομάδα που αποτέλεσε την ραχοκοκαλιά της μοριακής βιολογίας στην Ελλάδα μέχρι και σήμερα, στήνει το αγαπημένο του Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας στο Ηράκλειο της Κρήτης. Την δεκαετία που ακολουθεί, την εποχή της παντοδυναμίας του Ανδρέα Παπανδρέου, κάτι που δεν ήταν καθόλου συμπτωματικό,  το ΙΜΒΒ προσελκύει τους καλύτερους Έλληνες Βιολόγους της γενιάς τους, και καθιερώνεται στον παγκόσμιο χάρτη ως μακράν το καλύτερο ερευνητικό ινστιτούτο στην Ελλάδα στην Βιολογία. Η πτέρυγες "Ο" και "Π" παραμένουν σχεδόν μυθικές για τους Βιολόγους της δικιάς μου γενιάς, ακόμα και για όσους βρεθήκαμε εκεί για λίγες μόνον εβδομάδες.

Ποτέ δεν ανήκα ούτε στον στενό ούτε στον ευρύ κύκλο του Φώτη. Για εμένα υπήρξε αρχικά θρύλος, αργότερα Διευθυντής, και μετά έγινε ξανά απόμακρος, πέρασε ξανά στο μυθολογία του ανθρώπου που κατάφερνε το ακατόρθωτο: ακόμα και να αλλάξει πολιτική στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο Φώτης ήταν άνθρωπος-κλειδί και ο πρώτος διευθυντής για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας, που χρηματοδοτεί την Ευρωπαϊκή έρευνα με μόνο κριτήριο τις ιδέες και την προσωπικότητα του ερευνητή, πέρα από πολιτικές, δίκτυα, και εθνικές ισορροπίες.

Παρόλο που τον έβλεπα για χρόνια συχνά στα συνέδρια του EMBL, μιλήσαμε εκτενώς προσωπικά μόνον τέσσερις  φορές, τις οποίες θυμάμαι μία προς μία. Το θεωρώ κάτι σαν υποχρέωση μου να απαριθμήσω αυτές τις ιστορίες γραπτά πλέον, αν και όλες τις έχω πει πάνω από μια φορά σε φίλους. Τις συζητήσεις μας τις θυμάμαι σχεδόν κατά λέξη.

Ο Φώτης έγινε διευθυντής του EMBL το τέλος του 1993. Η έδρα του ήταν στην Χαϊδελβέργη, ενώ εγώ βρισκόμουν στην μονάδα της κρυσταλλογραφίας στο Αμβούργο, και δεν τον είχα δει ποτέ. Το 1995, προς το τέλος του διδακτορικού μου, κλήθηκα να παρουσιάσω την εργασία μου στο λεγόμενο "lab day". Το "lab day" ήταν επί της προηγούμενης διεύθυνσης μια ευκαιρία για πολύ χαλαρές επιστημονικές ομιλίες. Έτσι προσάρμοσα και εγώ τις διαφάνειες μου (ακόμα τις έχω) στην παρουσίαση περισσότερο του κλίματος του εργαστηρίου και λιγότερο του επιστημονικού τμήματος. Η ομιλία μου σε ένα κατάμεστο αμφιθέατρο, είχε τεράστια επιτυχία ως stand up comedy, και ίσως ως μάθημα κρυσταλλογραφίας, αλλά ας πούμε ότι επιστημονικά ήταν κάπως "ελαφριά". Το γέλιο, το χειροκρότημα (και από τον ίδιο τον Φώτη στην πρώτη σειρά) τα θεώρησα ως εγγύηση για το πολυπόθητο βραβείο για την καλύτερη παρουσίαση της ημέρας. Τα συγχαρητήρια από πολλούς, και από τον Φώτη φυσικά, τα θεώρησα ως "κλείδωμα" του βραβείου. Το οποίο όμως, προς μεγάλη μου απογοήτευση, πήγε σε έναν φοιτητή του Matthias Mann για την πρόοδο του στην φασματογραφία μάζας. Η ομιλία του ήταν μάλλον βαρετή, αλλά - κακά τα ψέματα - ήταν έτη φωτός πιο σημαντική από την δουλειά μου στην δομή και τον μηχανισμό της χιτινάσης. Η απογοήτευση έγινε σύντομα αμηχανία, όταν ο επιβλέπων του διδακτορικού μου θεώρησε καλό να ανοίξει θορυβωδώς μια σαμπάνια που είχε αγοράσει για την "σίγουρη" βράβευση μου, αγνοώντας τον νέο διευθυντή, Η πρώτη γνωριμία με τον Φώτη δεν πήγε καλά.

Η δεύτερη συνάντηση με τον Φώτη ήταν το 1997. Ερευνητής πλέον στο EMBL (στην μονάδα της Γκρενόμπλ) προσκλήθηκα να βρεθώ στην Χαϊδελβέργη, όπου ο τότε ΓΓΕΤ (ο καθηγητής μου στο Βιολογικό, Μανώλης Φραγκούλης) θα παρέδιδε ένα ομοίωμα του Ηνίοχου των Δελφών στο EMBL για την συλλογή τέχνης του φουαγέ της αίθουσας συνεδρίων. Είχα βγει από το νοσοκομείο πριν από μια-δυο βδομάδες, μετά από μια πλαστική χιαστών και μια ενδονοσοκομειακή λοίμωξη. Εξήγησα ότι πονάω ακόμη, και το ταξίδι θα ήταν δύσκολο. "Θα πάρεις όσα ταξί θες, πρώτη θέση, καροτσάκι, αλλά θα είσαι εκεί. Έχω μόνον δύο ερευνητές στο EMBL από την Ελλάδα, έρχεται ο ΓΓΕΤ, θα είστε και οι δύο εδώ". Ήμουνα εκεί, όπως και ο Χρήστος. Μιλήσαμε και για την έρευνα μου το βράδυ, και μου έδωσε μια μικρή υποτροφία για να προσλάβω για λίγους μήνες έναν προγραμματιστή για να με βοηθήσει στην ανάπτυξη ενός διαδραστικού περιβάλλοντος για το νέο τότε λογισμικό μας. Το λογισμικό αποδείχτηκε η μεγαλύτερη μου επιστημονική επιτυχία, αν και η προγραμματίστρια που προσέλαβα απέτυχε παταγωδώς. Εμπειρίες. Στην ίδια συνάντηση ο Φώτης μου έβαλε την ιδέα να οργανώσω και μια εβδομάδα πρακτικής εξάσκησης σε νέες μεθόδους κρυσταλλογραφίας, που πράγματι οργάνωσα από το 1998 μέχρι και το 2004, το "EMBO course on automated crystallographic structure solution" που εκπαίδευσε αρκετούς κρυσταλλογράφους, κάποιοι από του οποίους έχουν κάνει πλέον αξιόλογη καριέρα.

Η τρίτη μας συνάντηση ήταν το τέλος του 2000. Μόλις είχε ανανεωθεί το συμβόλαιο μου, και είχα προβιβαστεί από "επιστήμονας" σε "υπεύθυνο ομάδας". Δέχτηκα φυσικά αλλά λίγες εβδομάδες μετά ακολούθησε η πρόσκληση από το NKI, με θέση "διευθυντή ομάδας". Κάτι το ότι μου είχε λείψει η Βιολογία και χρειαζόμουνα επιστημονικά την έκθεση στην βιολογία του καρκίνου στο ΝΚΙ σε σχέση με την τεχνική εστίαση της Γκρενόμπλ, κάτι κάποιες αντιπάθειες ανάμεσα σε συναδέλφους, κάτι ότι της Παυλίνας δεν της άρεσε η Λυών (που τελικά είχε αποδεχθεί και αρκετά μακριά από την Γκρενόμπλ), κάτι η προοπτική της μεγαλύτερης ομάδας στο ΝΚΙ, κάτι το αγαπημένο μου Άμστερνταμ, αποφάσισα να φύγω. Το ανακοίνωσα.  "Έλα άμεσα στην Χαϊδελβέργη, σε περιμένω αύριο το μεσημέρι". Πήγα. "Γιατί φεύγεις Τάσο; Αφού σε προβίβασα και σου ανανέωσα το συμβόλαιο". "Ξέρετε κύριε Καφάτο, στο Άμστερνταμ, θα έχω τέσσερα άτομα από την αρχή,  δεν θα έχω υπευθυνότητα για την στήριξη της υποδομής αλλά μόνο έρευνα ...". "Τέσσερα άτομα; Ξέχασε το! Εδώ έχεις έναν, θα δοκιμάσω να σου δώσω δύο σύνολο, το πολύ. Δεν γίνεται τίποτε καλύτερο». Τόλμησα ένα "κύριε Καφάτο, γίνεται, δεν θέλετε". "Δεν γίνεται. Ξανασκέψου το. Και πριν απαντήσεις θυμήσου ότι κανείς δεν φεύγει από το EMBL χωρίς να τον διώξουν". Κάτι ο εγωισμός και κάτι η άγνοια κινδύνου των 29 χρόνων μου, μάζεψα ότι κουράγιο είχα και ψέλλισα κάποιες δικαιολογίες, που ούτε καν τις θυμάμαι. "Κρίμα Τάσο, είχα άλλα σχέδια για σένα. Πίστευα ότι μετά τα εννιά χρόνια της θητείας σου στο EMBL, θα βρεθείς στην Κρήτη μας". Και εγώ το πίστευα - τότε. Δεν έγινε μέχρι σήμερα, και αμφιβάλλω αν θα γίνει και ποτέ. Η έρευνα στο ΙΜΒΒ έχει άλλη εστίαση από την δικιά μου, όσο μεγαλώνω  γίνομαι και πιο ακριβή και επισφαλής επένδυση, μάλλον απίθανο να βρεθώ ποτέ στο αγαπημένο ΙΜΒΒ του Φώτη.

Τελευταία φορά είδα τον Φώτη στο EMBO meeting του 2009 στο 'Άμστερνταμ. Τον χαιρετήσαμε, αλλά δεν θυμότανε ούτε εμένα ούτε την Παυλίνα. Του θυμίσαμε ποιοι ήμασταν, είπε ένα ευγενικό "α, ναι, βέβαια". Λίγο μετά ήρθε και μου ξαναμίλησε - ζήτησε συγγνώμη που δεν με θυμότανε, ήταν ζαλισμένος είπε. Ήταν φανερό σε μένα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά, ο Φώτης θυμόταν τα πάντα. Ένα τόσο λαμπερό μυαλό, να χτυπηθεί από άνοια ... αδικία και πρόωρη απώλεια. Λίγους μήνες μετά αποσύρθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας. Μάθαινα νέα του κατά καιρούς, τα τελευταία σήμερα το πρωί.

Ο Φώτης έφυγε χθες το βράδυ.

Καλό ταξίδι Φώτη, καλό ταξίδι κύριε Καφάτο. 


Τρίτη, 14 Νοεμβρίου 2017

Ποτάμι, μια ακόμα επόμενη μέρα



Το εκλογικό αποτέλεσμα της περασμένης Κυριακής για την ηγεσία του Νέου Φορέα, δεν ήταν απλά μια ήττα του Σταύρου. Ήταν μια ήττα για το Ποτάμι. Η μαζική ψήφος του κόσμου, που πλησίασε και ίσως και ξεπέρασε τις πιο αισιόδοξες προσδοκίες, ήταν σαφής. Το 90% των ψηφοφόρων του χώρου του ανανεωτικού κέντρου, αποδοκίμασε αυτό που πρεσβεύει το Ποτάμι, και επιδοκίμασε άλλες πολιτικές και άλλα πρόσωπα.

Νομετελειακά, η εκλογική αποτυχία σημαίνει ότι  το Ποτάμι απέτυχε να προσφέρει στιβαρό πολιτικό πρόγραμμα και εμπνευσμένο πολιτικό όραμα. Η απόδοση ευθυνών όμως, για τετελεσμένα γεγονότα, δεν με γοήτευσε ποτέ. Δεν είναι δημιουργική υποθήκη για το μέλλον. Αρκετά με την ψυχανάλυση και την απόδοση ευθυνών. Δημιουργική υποθήκη για το μέλλον είναι να σκέφτεσαι και να προγραμματίζεις το μέλλον και όχι να αναλύεις το παρελθόν.

Ο Σταύρος, ως πρόσωπο και ως επικεφαλής του Ποταμιού, όπως και οι άλλοι επίδοξοι αρχηγοί, έχει αναλάβει την υποχρέωση να συζητήσουν το πολιτικό και οργανωτικό στίγμα του Νέου Φορέα. Υπάρχει ηθική και πολιτική δέσμευση για ειλικρινή συζήτηση, που  Σταύρος είναι υποχρεωμένος να τιμήσει. Θα προτιμούσα αυτές οι συζητήσεις να έχουν θετικό πρόσημο και να καταλήξουν σε ένα νέο σχήμα δημοκρατικό και ανοιχτό. Σε ένα σχήμα που θα μπορέσει να ανασυγκροτήσει την πολυθρύλητη μεγάλη δημοκρατική παράταξη. Είναι ένα εγχείρημα που πριν απο λίγους μήνες φάνταζε αδύνατο, και σήμερα μοιάζει απλά πολύ δύσκολο.

Υπάρχει όμως πολιτική και πέρα από τις συζητήσεις για το Νέο Φορέα,  μια και το Ποτάμι και ο Σταύρος, ξεκαθάρισαν την θέση ότι το Ποτάμι συνεχίζει μέχρι την αποκρυστάλωση της φυσιογνωμίας του νέου σχήματος. Και αυτή η πραγματικότητα πρέπει να γίνει σαφής μέσα απο τον προγραμματισμό της επόμενης μέρας.

Θα ήθελα να καλέσω το Ποτάμι ως ομάδα να προχωρήσουμε στα παρακάτω βήματα:
  • Συγκρότηση ολιγομελούς ομάδας εργασίας για τις συζητήσεις για την συνεργασία με το νέο φορέα, η οποία πρέπει να καθοριστεί άμεσα, με ευθύνη του Σταύρου, ως επικεφαλής, και του Πολιτικού γραφείου.
  • Συγκρότηση ολιγομελούς ομάδας εργασίας για την προετοιμασία 3ου Συνεδρίου, η οποία πρέπει να δημιουργηθεί μετά την πρώτη ομάδα, με ευθύνη της ΜΕΣΥΑ.
  • Οι δύο αυτές ομάδες οφείλουν να έχουν εντελώς διαφορετική σύνθεση και πλήρη ανεξαρτησία.
  • Ο συντονισμός των δυο ομάδων οφείλει να είναι στενός με κοινές συνεδριάσεις των επικεφαλής τους.
  • Το 3ο Συνέδριο, που πρεπει να λαβει χώρα μετά την οριστικοποίηση της ταυτότητας και σύνθεσης του Νέου Φορέα πρέπει να έχει συγκεριμένη ατζέντα, με ευθύνη της ομάδας εργασίας.
Αυτά τα βήματα, μπορούν να μας επιτρέψουν, και συλλογικά ως Ποτάμι, αλλά και ατομικά ως πολίτες, να αποφασίσουμε την πορεία μας προς το μέλλον. Η πορεία όλων μας μπορεί να είναι κοινή ή όχι. Δεν έχει αυτό τόσο μεγάλη σημασία, όσο το να συνεχίσει να βασίζεται αυτό το μέλλον στην αμοιβαία εκτίμηση και στην προσήλωση στις ιδέες που επάξια εκπροσώπησε το Ποτάμι. Τις ιδέες που μας έφεραν μαζί σε αυτή την κοινή πορεία, στο παρελθόν, στο παρόν, και θέλω να πιστεύω και στο μέλλον.