Πέμπτη, 17 Νοεμβρίου 2016

Η κρίση ως ευκαιρία;


Την περασμένη Δευτέρα έπρεπε να βρεθώ σε μία συνάντηση που οργάνωνε στις Βρυξέλλες η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για να συζητήσει με τους συντονιστές διαφόρων ερευνητικών υποδομών το μέλλον των Ευρωπαϊκών προγραμμάτων στήριξης τους. Όλες αυτές οι υποδομές - συνολικής αξίας δισεκατομμυρίων που έχουν επενδυθεί από εθνικούς κυρίως πόρους - έχουν τα εργαλεία που είναι απαραίτητα για την επιστημονική έρευνα και την καινοτομία υψηλού επιπέδου στην Ευρώπη. Από το 1990 περίπου και μετά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέχει χρηματοδότηση για την διακρατική πρόσβαση ερευνητών όλων των κρατών μελών σε αυτές τις υποδομές,  για κοινή έρευνα για την ανάπτυξη των δυνατοτήτων των υποδομών, και για δράσεις συνεργασίας (ανταλλαγές προσωπικού, συνέδρια, και άλλα).

Η προδιάθεση μου ήταν αρνητική: άλλη μια βαρετή αλλά υποχρεωτική συνάντηση. To πρωινό ξύπνημα την έκανε ακόμα χειρότερη: εξίμισι το πρωί με το θερμόμετρο στους -2 με το ποδήλατο για το μετρό, ένας αγουροξυπνημένος οδηγός παραβίασε το κόκκινο και παραλίγο να βρεθώ στον σταθμό πρώτων βοηθειών αντί του σταθμού του τρένου, σημαντικές καθυστερήσεις στο μετρό λόγω μια αυτοκτονίας στις γραμμές (συχνό φαινόμενο το Νοέμβρη στα βόρεια ...), δύο ευγενικοί αλλά ακόμα μαστουρωμένοι Γάλλοι είχανε κάνει κατάληψη στις θέσεις μας στο Thalys - το υπέροχο τρένο που προέκυψε από Ευρωπαϊκή συνεργασία και καλύπτει τα 200 χιλιόμετρα ανάμεσα στις Βρυξέλλες και στο Άμστερνταμ σε λιγότερο από μιάμιση ώρα. Φτάσαμε στις Βρυξέλλες στην ώρα μας, χωρίς άλλα απρόοπτα.

Το απρόοπτο ήτανε η συνάντηση. Συντονιστές από υποδομές και δίκτυα υποδομών όπως ο μεγάλος επιταχυντής αδρονίων, ωκεανογραφικά και σεισμολογικά ινστιτούτα, εργαστήρια λέϊζερ, εξελιγμένων οπτικών, υλικών νανοτεχνολογίας, υπερυπολογιστών, αστρονομικών υποδομών, αρχαιολογικών ευρημάτων, δεν τα θυμάμαι όλα. Και εμείς, αντιπροσωπεύοντας την πρόσβαση σε επιταχυντές σωματιδίων για παραγωγή ακτίνων Χ, ηλεκτρονικά μικροσκόπια και μονάδες φασματοσκοπίας παραμαγνητικού συντονισμού. Οι υπάλληλοι της επιτροπής ενημερωμένοι, οργανωμένοι, με διάθεση να μας ακούσουν - ο χρόνος παρουσιάσεων δεν υπερέβηκε το 20%, το 80% ήτανε τοποθετήσεις των προσκεκλημένων. Ενδιαφέρουσα και πολύτιμη εμπειρία, επιστημονικά και πολιτικά.

Η συζήτηση ήτανε προσανατολισμένη προς την διαχείριση μιας εμφανούς κρίσης, κρίσης οικονομικής αλλά και κρίσης εσωστρέφειας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι όλο και λιγότερο πρόθυμο να συμβάλλει οικονομικά στην ισότιμη πρόσβαση των κρατών-μελών σε υποδομές, κατ' ουσία δηλαδή να ενισχύει τις δυνατότητες αναδιανομής προς τις φτωχότερες χώρες. Και τα κράτη-μέλη είναι όλο και λιγότερο πρόθυμα να βλέπουν εθνικές επενδύσεις να χρησιμοποιούνται ισότιμα από όλα τα άλλα κράτη μέλη, κατ' ουσία δηλαδή να ενισχύουν και πάλι τις δυνατότητες πρόσβασης σε εξελιγμένες υποδομές τις φτωχότερες χώρες.  Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και το γραφείο των υποδομών συγκεκριμένα, σαφέστατα ανησυχεί για το μέλλον, ειδικά μετά το 2020: προετοιμάζεται και μας προετοιμάζει.

Προς το τέλος, μας ρώτησαν εάν έχουμε να προσθέσουμε κάτι. Δεν άντεξα και εγκατέλειψα την μάλλον διακριτική στάση που είχα κρατήσει μέχρι αυτή τη στιγμή (κάπως κομπλαρισμένος μια και ο μικρότερος σε ηλικία και σε εμπειρίες στην αίθουσα). "Απαντήσαμε σε πολλές ερωτήσεις οργανωτικού χαρακτήρα, σε πολλές ερωτήσεις για το πως θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε μια πιθανή μείωση κονδυλίων για την ενίσχυση της διακρατικής πρόσβασης σε μεγάλες υποδομές, για το πως θα πείσουμε το Κοινοβούλιο για την αναγκαιότητα των προγραμμάτων Ευρωπαϊκής πρόσβασης και Ευρωπαϊκής διαχείρισης εθνικών υποδομών, πως θα διατηρήσουμε αυτά που με κόπο έχουν κτιστεί εδώ και τρεις δεκαετίες. Δεν μας ρωτήσατε τι πρέπει να γίνει για να κάνουμε την κατάσταση καλύτερη". Δεν πήρα απάντηση, και έμεινα το σκέφτομαι το "πως" η κρίση μπορεί να γίνει ευκαιρία για κάτι καλύτερο στο τομέα της επιστημονικής έρευνας και της καινοτομίας.

Μια πιθανή έμμεση απάντηση ήρθε απρόσμενα, από ένα διαδικτυακό φίλο. Ο συνάδελφος Χ. Ν. έγραψε πάνω-κάτω στο Facebook:

"Συγχαρητήρια στον Μπαράκ Ομπάμα που είπε μια μεγάλη αλήθεια σε αυτόν το ξεχασμένο από το Θεό τόπο: «Η καινοτομία μπορεί να ενεργοποιηθεί μόνον μέσα σε μια πραγματικά ευημερούσα οικονομία» ("Innovation is unleashed when economies truly flourish"). 

Συγχαρητήρια, διότι είναι γελοίο να μιλάμε για "καινοτομία" όταν υπάρχει συνεχής μείωση των διαθέσιμων πόρων.  Τα τελευταία χρόνια, οι νέοι στην Ελλάδα (και αλλού) έχουν βομβαρδιστεί με συνθήματα του είδους «η κρίση φέρνει ευκαιρίες», ή «ο δρόμος προς την ανάκαμψη είναι η καινοτομία», τα οποία είναι κραυγαλέες λογικές πλάνες. Η καινοτομία είναι εξ ορισμού μια πολυτέλεια που γίνεται εφικτή όταν όλα τα βασικά έχουν διευθετηθεί. Όλες οι τεχνολογικές αλλά και οι περισσότερες θεωρητικές καινοτομίες, εντοπίζουν τις ρίζες τους σε περιόδους πλούτου και γενικής ευημερίας, επειδή αυτοί ήταν οι καιροί που επέτρεψαν στους ανθρώπους να διαφοροποιηθούν και να εξερευνήσουν, λιγότερο περιορισμένοι από τις κακουχίες της καθημερινής επιβίωσης.

Έτσι, την επόμενη φορά που θα ακούσετε κάποιον σας λέει ότι «η κρίση είναι ευκαιρία» μπορείτε να τον αντιμετωπίσετε με τα δεδομένα: οι κρίσεις είναι τα σημεία συμφόρησης. Δεν μπορούν να πυροδοτήσουν την καινοτομία, αλλά να επιλέξουν από την προϋπάρχουσα ποικιλομορφία. Με αυτή την έννοια, οι κρίσεις φέρνουν "ευκαιρίες" για την επιλογή του καλ ύτερα προσαρμοσμένου. Είναι, εν τέλη, ευκαιρία για τον ισχυρότερο, τον πλουσιότερο, τον καλύτερα προετοιμασμένο, για να επιβιώσει εις βάρος των αδύναμων, των φτωχών και των μη προνομιούχων."

Θα διαφωνήσω μόνον εν μέρη. Η κρίση είναι σίγουρα ευκαιρία. Αλλά όχι για καινοτομία, αλλά ούτε απλά για "φυσική επιλογή" και αλληλοεξόντωση. Είναι ευκαιρία για συνοχή, για αλληλεπίδραση, αλληλοβοήθεια και αλληλεγγύη. Και εντός της Ελλάδας, αλλά και εντός της Ευρώπης.

Οι πολιτικές μας ηγεσίες, σε Εθνικό και Ευρωπαϊκό επίπεδο, έχουν αποτύχει πλήρως στο να αξιολογήσουν αυτή την οπτική. Η διαχείριση της κρίσης μόνον μέσα από τους περίφημους "νόμους της αγοράς" είναι πιθανότατα απλά το τελικό αδιέξοδο. Η ευθύνη για αυτό το αδιέξοδο, είναι δυστυχώς διάχυτη σε όλο τον Ευρωπαϊκό πολιτικό χώρο: η Ελλάδα είναι απλά το μεγαλύτερο - για την ώρα - θύμα αυτής της έλλειψης ρηξικέλευθης πολιτικής γραμμής, της απουσίας πολιτικού οράματος σε Εθνικό και Ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η ανατροπή της κρίσης, με πρωτοβουλίες που ξεφεύγουν από το διαχειριστικό πλαίσιο, και περνάνε στην ανατροπή των δεδομένων που δημιούργησαν και συντηρούν την κρίση - δηλαδή την επικράτηση μια ελάχιστα ρυθμιζόμενης οικονομίας με κοινό νόμισμα χωρίς πραγματική ένωση στην Ευρώπη  - είναι πιθανόν η ευκαιρία μας.

Οι λύσεις για την ανατροπή, κατά την άποψη μου, είναι δύο: είτε η ανατροπή του κοινού νομίσματος και ο εθνικός απομονωτισμός (και σύντομα οι πολεμικές και οικονομικές συρράξεις), είτε η πολιτική ένωση και μια Ομοσπονδιακή Ευρώπη. Προτιμώ την δεύτερη λύση.