Σάββατο, 18 Νοεμβρίου 2017

Για τον Φώτη Καφάτο ...


Όταν κάνεις τα πρώτα σου επιστημονικά βήματα στο Βιολογικό Αθηνών στα τέλη της δεκαετίας του '80, ο Φώτης Καφάτος είναι κάτι σαν ημίθεος. Οι περισσότεροι αξιόλογοι καθηγητές του Τμήματος ήταν πνευματικά παιδιά του, που τον αντιμετώπιζαν με ένα παράξενο μίγμα ειλικρινούς θαυμασμού αλλά και πλήρους συνειδητότητας  την μικρότητας τους απέναντι στον "Φώτη". Ο "Φώτης" το 1987 που είμαι πρωτοετής φοιτητής, είναι ήδη μυθικό πρόσωπο στην Βιολογία, αν και μόλις 47-48 χρονών, στην ηλικία που έχω εγώ σήμερα. Καθηγητής από τα 29 του στο Harvard και από τα 32 (!) του στην Αθήνα - και προσέχτε ότι το θαυμαστικό πάει στα 32 στην Αθήνα και όχι στα 29 στο Harvard.

Το 1982, στα 42 του χρόνια αφήνει την Αθήνα (ελαφρά αηδιασμένος από το όλο κλίμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, λένε οι κακές γλώσσες) και μαζί με μια νεανική ομάδα που αποτέλεσε την ραχοκοκαλιά της μοριακής βιολογίας στην Ελλάδα μέχρι και σήμερα, στήνει το αγαπημένο του Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας στο Ηράκλειο της Κρήτης. Την δεκαετία που ακολουθεί, την εποχή της παντοδυναμίας του Ανδρέα Παπανδρέου, κάτι που δεν ήταν καθόλου συμπτωματικό,  το ΙΜΒΒ προσελκύει τους καλύτερους Έλληνες Βιολόγους της γενιάς τους, και καθιερώνεται στον παγκόσμιο χάρτη ως μακράν το καλύτερο ερευνητικό ινστιτούτο στην Ελλάδα στην Βιολογία. Η πτέρυγες "Ο" και "Π" παραμένουν σχεδόν μυθικές για τους Βιολόγους της δικιάς μου γενιάς, ακόμα και για όσους βρεθήκαμε εκεί για λίγες μόνον εβδομάδες.

Ποτέ δεν ανήκα ούτε στον στενό ούτε στον ευρύ κύκλο του Φώτη. Για εμένα υπήρξε αρχικά θρύλος, αργότερα Διευθυντής, και μετά έγινε ξανά απόμακρος, πέρασε ξανά στο μυθολογία του ανθρώπου που κατάφερνε το ακατόρθωτο: ακόμα και να αλλάξει πολιτική στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο Φώτης ήταν άνθρωπος-κλειδί και ο πρώτος διευθυντής για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας, που χρηματοδοτεί την Ευρωπαϊκή έρευνα με μόνο κριτήριο τις ιδέες και την προσωπικότητα του ερευνητή, πέρα από πολιτικές, δίκτυα, και εθνικές ισορροπίες.

Παρόλο που τον έβλεπα για χρόνια συχνά στα συνέδρια του EMBL, μιλήσαμε εκτενώς προσωπικά μόνον τέσσερις  φορές, τις οποίες θυμάμαι μία προς μία. Το θεωρώ κάτι σαν υποχρέωση μου να απαριθμήσω αυτές τις ιστορίες γραπτά πλέον, αν και όλες τις έχω πει πάνω από μια φορά σε φίλους. Τις συζητήσεις μας τις θυμάμαι σχεδόν κατά λέξη.

Ο Φώτης έγινε διευθυντής του EMBL το τέλος του 1993. Η έδρα του ήταν στην Χαϊδελβέργη, ενώ εγώ βρισκόμουν στην μονάδα της κρυσταλλογραφίας στο Αμβούργο, και δεν τον είχα δει ποτέ. Το 1995, προς το τέλος του διδακτορικού μου, κλήθηκα να παρουσιάσω την εργασία μου στο λεγόμενο "lab day". Το "lab day" ήταν επί της προηγούμενης διεύθυνσης μια ευκαιρία για πολύ χαλαρές επιστημονικές ομιλίες. Έτσι προσάρμοσα και εγώ τις διαφάνειες μου (ακόμα τις έχω) στην παρουσίαση περισσότερο του κλίματος του εργαστηρίου και λιγότερο του επιστημονικού τμήματος. Η ομιλία μου σε ένα κατάμεστο αμφιθέατρο, είχε τεράστια επιτυχία ως stand up comedy, και ίσως ως μάθημα κρυσταλλογραφίας, αλλά ας πούμε ότι επιστημονικά ήταν κάπως "ελαφριά". Το γέλιο, το χειροκρότημα (και από τον ίδιο τον Φώτη στην πρώτη σειρά) τα θεώρησα ως εγγύηση για το πολυπόθητο βραβείο για την καλύτερη παρουσίαση της ημέρας. Τα συγχαρητήρια από πολλούς, και από τον Φώτη φυσικά, τα θεώρησα ως "κλείδωμα" του βραβείου. Το οποίο όμως, προς μεγάλη μου απογοήτευση, πήγε σε έναν φοιτητή του Matthias Mann για την πρόοδο του στην φασματογραφία μάζας. Η ομιλία του ήταν μάλλον βαρετή, αλλά - κακά τα ψέματα - ήταν έτη φωτός πιο σημαντική από την δουλειά μου στην δομή και τον μηχανισμό της χιτινάσης. Η απογοήτευση έγινε σύντομα αμηχανία, όταν ο επιβλέπων του διδακτορικού μου θεώρησε καλό να ανοίξει θορυβωδώς μια σαμπάνια που είχε αγοράσει για την "σίγουρη" βράβευση μου, αγνοώντας τον νέο διευθυντή, Η πρώτη γνωριμία με τον Φώτη δεν πήγε καλά.

Η δεύτερη συνάντηση με τον Φώτη ήταν το 1997. Ερευνητής πλέον στο EMBL (στην μονάδα της Γκρενόμπλ) προσκλήθηκα να βρεθώ στην Χαϊδελβέργη, όπου ο τότε ΓΓΕΤ (ο καθηγητής μου στο Βιολογικό, Μανώλης Φραγκούλης) θα παρέδιδε ένα ομοίωμα του Ηνίοχου των Δελφών στο EMBL για την συλλογή τέχνης του φουαγέ της αίθουσας συνεδρίων. Είχα βγει από το νοσοκομείο πριν από μια-δυο βδομάδες, μετά από μια πλαστική χιαστών και μια ενδονοσοκομειακή λοίμωξη. Εξήγησα ότι πονάω ακόμη, και το ταξίδι θα ήταν δύσκολο. "Θα πάρεις όσα ταξί θες, πρώτη θέση, καροτσάκι, αλλά θα είσαι εκεί. Έχω μόνον δύο ερευνητές στο EMBL από την Ελλάδα, έρχεται ο ΓΓΕΤ, θα είστε και οι δύο εδώ". Ήμουνα εκεί, όπως και ο Χρήστος. Μιλήσαμε και για την έρευνα μου το βράδυ, και μου έδωσε μια μικρή υποτροφία για να προσλάβω για λίγους μήνες έναν προγραμματιστή για να με βοηθήσει στην ανάπτυξη ενός διαδραστικού περιβάλλοντος για το νέο τότε λογισμικό μας. Το λογισμικό αποδείχτηκε η μεγαλύτερη μου επιστημονική επιτυχία, αν και η προγραμματίστρια που προσέλαβα απέτυχε παταγωδώς. Εμπειρίες. Στην ίδια συνάντηση ο Φώτης μου έβαλε την ιδέα να οργανώσω και μια εβδομάδα πρακτικής εξάσκησης σε νέες μεθόδους κρυσταλλογραφίας, που πράγματι οργάνωσα από το 1998 μέχρι και το 2004, το "EMBO course on automated crystallographic structure solution" που εκπαίδευσε αρκετούς κρυσταλλογράφους, κάποιοι από του οποίους έχουν κάνει πλέον αξιόλογη καριέρα.

Η τρίτη μας συνάντηση ήταν το τέλος του 2000. Μόλις είχε ανανεωθεί το συμβόλαιο μου, και είχα προβιβαστεί από "επιστήμονας" σε "υπεύθυνο ομάδας". Δέχτηκα φυσικά αλλά λίγες εβδομάδες μετά ακολούθησε η πρόσκληση από το NKI, με θέση "διευθυντή ομάδας". Κάτι το ότι μου είχε λείψει η Βιολογία και χρειαζόμουνα επιστημονικά την έκθεση στην βιολογία του καρκίνου στο ΝΚΙ σε σχέση με την τεχνική εστίαση της Γκρενόμπλ, κάτι κάποιες αντιπάθειες ανάμεσα σε συναδέλφους, κάτι ότι της Παυλίνας δεν της άρεσε η Λυών (που τελικά είχε αποδεχθεί και αρκετά μακριά από την Γκρενόμπλ), κάτι η προοπτική της μεγαλύτερης ομάδας στο ΝΚΙ, κάτι το αγαπημένο μου Άμστερνταμ, αποφάσισα να φύγω. Το ανακοίνωσα.  "Έλα άμεσα στην Χαϊδελβέργη, σε περιμένω αύριο το μεσημέρι". Πήγα. "Γιατί φεύγεις Τάσο; Αφού σε προβίβασα και σου ανανέωσα το συμβόλαιο". "Ξέρετε κύριε Καφάτο, στο Άμστερνταμ, θα έχω τέσσερα άτομα από την αρχή,  δεν θα έχω υπευθυνότητα για την στήριξη της υποδομής αλλά μόνο έρευνα ...". "Τέσσερα άτομα; Ξέχασε το! Εδώ έχεις έναν, θα δοκιμάσω να σου δώσω δύο σύνολο, το πολύ. Δεν γίνεται τίποτε καλύτερο». Τόλμησα ένα "κύριε Καφάτο, γίνεται, δεν θέλετε". "Δεν γίνεται. Ξανασκέψου το. Και πριν απαντήσεις θυμήσου ότι κανείς δεν φεύγει από το EMBL χωρίς να τον διώξουν". Κάτι ο εγωισμός και κάτι η άγνοια κινδύνου των 29 χρόνων μου, μάζεψα ότι κουράγιο είχα και ψέλλισα κάποιες δικαιολογίες, που ούτε καν τις θυμάμαι. "Κρίμα Τάσο, είχα άλλα σχέδια για σένα. Πίστευα ότι μετά τα εννιά χρόνια της θητείας σου στο EMBL, θα βρεθείς στην Κρήτη μας". Και εγώ το πίστευα - τότε. Δεν έγινε μέχρι σήμερα, και αμφιβάλλω αν θα γίνει και ποτέ. Η έρευνα στο ΙΜΒΒ έχει άλλη εστίαση από την δικιά μου, όσο μεγαλώνω  γίνομαι και πιο ακριβή και επισφαλής επένδυση, μάλλον απίθανο να βρεθώ ποτέ στο αγαπημένο ΙΜΒΒ του Φώτη.

Τελευταία φορά είδα τον Φώτη στο EMBO meeting του 2009 στο 'Άμστερνταμ. Τον χαιρετήσαμε, αλλά δεν θυμότανε ούτε εμένα ούτε την Παυλίνα. Του θυμίσαμε ποιοι ήμασταν, είπε ένα ευγενικό "α, ναι, βέβαια". Λίγο μετά ήρθε και μου ξαναμίλησε - ζήτησε συγγνώμη που δεν με θυμότανε, ήταν ζαλισμένος είπε. Ήταν φανερό σε μένα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά, ο Φώτης θυμόταν τα πάντα. Ένα τόσο λαμπερό μυαλό, να χτυπηθεί από άνοια ... αδικία και πρόωρη απώλεια. Λίγους μήνες μετά αποσύρθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας. Μάθαινα νέα του κατά καιρούς, τα τελευταία σήμερα το πρωί.

Ο Φώτης έφυγε χθες το βράδυ.

Καλό ταξίδι Φώτη, καλό ταξίδι κύριε Καφάτο. 


Τρίτη, 14 Νοεμβρίου 2017

Ποτάμι, μια ακόμα επόμενη μέρα



Το εκλογικό αποτέλεσμα της περασμένης Κυριακής για την ηγεσία του Νέου Φορέα, δεν ήταν απλά μια ήττα του Σταύρου. Ήταν μια ήττα για το Ποτάμι. Η μαζική ψήφος του κόσμου, που πλησίασε και ίσως και ξεπέρασε τις πιο αισιόδοξες προσδοκίες, ήταν σαφής. Το 90% των ψηφοφόρων του χώρου του ανανεωτικού κέντρου, αποδοκίμασε αυτό που πρεσβεύει το Ποτάμι, και επιδοκίμασε άλλες πολιτικές και άλλα πρόσωπα.

Νομετελειακά, η εκλογική αποτυχία σημαίνει ότι  το Ποτάμι απέτυχε να προσφέρει στιβαρό πολιτικό πρόγραμμα και εμπνευσμένο πολιτικό όραμα. Η απόδοση ευθυνών όμως, για τετελεσμένα γεγονότα, δεν με γοήτευσε ποτέ. Δεν είναι δημιουργική υποθήκη για το μέλλον. Αρκετά με την ψυχανάλυση και την απόδοση ευθυνών. Δημιουργική υποθήκη για το μέλλον είναι να σκέφτεσαι και να προγραμματίζεις το μέλλον και όχι να αναλύεις το παρελθόν.

Ο Σταύρος, ως πρόσωπο και ως επικεφαλής του Ποταμιού, όπως και οι άλλοι επίδοξοι αρχηγοί, έχει αναλάβει την υποχρέωση να συζητήσουν το πολιτικό και οργανωτικό στίγμα του Νέου Φορέα. Υπάρχει ηθική και πολιτική δέσμευση για ειλικρινή συζήτηση, που  Σταύρος είναι υποχρεωμένος να τιμήσει. Θα προτιμούσα αυτές οι συζητήσεις να έχουν θετικό πρόσημο και να καταλήξουν σε ένα νέο σχήμα δημοκρατικό και ανοιχτό. Σε ένα σχήμα που θα μπορέσει να ανασυγκροτήσει την πολυθρύλητη μεγάλη δημοκρατική παράταξη. Είναι ένα εγχείρημα που πριν απο λίγους μήνες φάνταζε αδύνατο, και σήμερα μοιάζει απλά πολύ δύσκολο.

Υπάρχει όμως πολιτική και πέρα από τις συζητήσεις για το Νέο Φορέα,  μια και το Ποτάμι και ο Σταύρος, ξεκαθάρισαν την θέση ότι το Ποτάμι συνεχίζει μέχρι την αποκρυστάλωση της φυσιογνωμίας του νέου σχήματος. Και αυτή η πραγματικότητα πρέπει να γίνει σαφής μέσα απο τον προγραμματισμό της επόμενης μέρας.

Θα ήθελα να καλέσω το Ποτάμι ως ομάδα να προχωρήσουμε στα παρακάτω βήματα:
  • Συγκρότηση ολιγομελούς ομάδας εργασίας για τις συζητήσεις για την συνεργασία με το νέο φορέα, η οποία πρέπει να καθοριστεί άμεσα, με ευθύνη του Σταύρου, ως επικεφαλής, και του Πολιτικού γραφείου.
  • Συγκρότηση ολιγομελούς ομάδας εργασίας για την προετοιμασία 3ου Συνεδρίου, η οποία πρέπει να δημιουργηθεί μετά την πρώτη ομάδα, με ευθύνη της ΜΕΣΥΑ.
  • Οι δύο αυτές ομάδες οφείλουν να έχουν εντελώς διαφορετική σύνθεση και πλήρη ανεξαρτησία.
  • Ο συντονισμός των δυο ομάδων οφείλει να είναι στενός με κοινές συνεδριάσεις των επικεφαλής τους.
  • Το 3ο Συνέδριο, που πρεπει να λαβει χώρα μετά την οριστικοποίηση της ταυτότητας και σύνθεσης του Νέου Φορέα πρέπει να έχει συγκεριμένη ατζέντα, με ευθύνη της ομάδας εργασίας.
Αυτά τα βήματα, μπορούν να μας επιτρέψουν, και συλλογικά ως Ποτάμι, αλλά και ατομικά ως πολίτες, να αποφασίσουμε την πορεία μας προς το μέλλον. Η πορεία όλων μας μπορεί να είναι κοινή ή όχι. Δεν έχει αυτό τόσο μεγάλη σημασία, όσο το να συνεχίσει να βασίζεται αυτό το μέλλον στην αμοιβαία εκτίμηση και στην προσήλωση στις ιδέες που επάξια εκπροσώπησε το Ποτάμι. Τις ιδέες που μας έφεραν μαζί σε αυτή την κοινή πορεία, στο παρελθόν, στο παρόν, και θέλω να πιστεύω και στο μέλλον.

Σάββατο, 28 Οκτωβρίου 2017

Αγαπητέ Σταύρο,


Μου φαίνεται λίγο κωμικό που σου απευθύνομαι προσωπικά σε μια δημόσια επιστολή. Είναι η δεύτερη φορά που χρησιμοποιώ μια "προσωπική" επιστολή, για να πω κάτι και στον παραλήπτη αλλά και σε άλλους, μια και προηγήθηκε το "πολυδιαβασμένο" "Αγαπητέ Κυριάκο". Ο Κυριάκος σίγουρα δεν διάβασε ποτέ την επιστολή μου, αλλά εσύ είμαι βέβαιος ότι θα την διαβάσεις. Και θα μου στείλεις ένα από τα σύντομα μηνύματα σου, όπως και όταν σου γράφω προσωπικά, που ίσως και να λέει ένα λακωνικό "ευχαριστώ φίλε".

Κάποιοι τώρα θα πατήσουν ένα "like" ίσως και χωρίς να διαβάσουν παρακάτω, άλλοι θα πατήσουν ένα "like" μετά που θα διαβάσουν μέχρι το τέλος: αυτοί μας ξέρουν. Άλλοι θα γελάνε "μα καλά, γιατί βάλθηκε τώρα ο Περράκης να γλύφει τον Θεοδωράκη;": αυτοί δεν θέλουν να μας ξέρουν. Υπάρχουν όμως και οι άλλοι που ίσως να διαβάσουν γιατί θέλουν ίσως να σε γνωρίσουν λίγο παραπάνω, για αυτούς γράφω.

Θυμάσαι τις πρώτες μας συναντήσεις;

"Ο Σταύρος με πήρε για πρώτη φορά στο κινητό, στην διάρκεια ενός Συνεδρίου στη Βέρνη, τον Ιούλιο του '14. Στις 25, το απόγευμα. Μάλλον σε κάποιο αυτοκίνητο αυτός, σε ένα διάλειμμα του συνεδρίου εγώ. Άμεσος, ξεφορτωθήκαμε τον πληθυντικό, εύκολος συνομιλητής, μου ζήτησε να συμμετάσχω στην Επιτροπή Διαλόγου και να μιλήσω στην εκδήλωση στις 21 Σεπτεμβρίου. 19-21 ήταν το συνέδριο της Ελληνικής Κρυσταλλογραφικής Εταιρίας στο Ηράκλειο, είχα κανονίσει να πάω πριν από μήνες. Έφυγα από το συνέδριο νωρίς το πρωί στις 21, με κάπως βαρύ κεφάλι από τις καταχρήσεις της προηγούμενης, έφτασα στο "Κακογιάννης" την τελευταία στιγμή. Με περίμενε μια αγχωμένη Σοφία - πρώτη φορά που την έβλεπα μετά από αρκετά τηλεφωνήματα. Με έβαλε στην αίθουσα, μόλις είχε αρχίσει να μιλάει ο Κριμιζής. Είπε όσα είχα να πω και περισσότερα. Η δικιά μου ομιλία λίγο μετά, πέντε λεπτά εκτός κειμένου, ο Σταύρος στην πρώτη σειρά. Ο Σταύρος έβγαλε την τελευταία ομιλία - κάπως μακρόσυρτη. Αγχωμένος αλλά σαφής, είπε όλα αυτά που ήθελα να ακούσω. Με σαφείς αδυναμίες, αλλά για έναν άνθρωπο που μιλάει για πολιτική για πρώτη φορά, σχεδόν εντυπωσιακός. Μου άρεσε. Γύρισα σπίτι χαρούμενος, κανόνισα να βγω με φίλους το επόμενο βράδυ, να τους μιλήσω για την εμπειρία. Το μεσημέρι, χτύπησε πάλι το κινητό, η Σοφία. "Μπορώ να πάω το βράδυ με την παρέα του Σταύρου στο Αλάτσι;" "Που;" Η κακομοίρα η Σοφία πρέπει να σκεφτότανε ότι έμπλεξε με μεγάλο βλαχαδερό - οι φίλοι μου που τους πήρα να ακυρώσω το ραντεβού μαζί τους, όταν ρώτησα αν ξέρανε το Αλάτσι βάλανε τα γέλια - το ήξερε όλος ο κόσμος. Ήταν εκεί ο δικός μας “Πρύτανης”, ο Γιώργος ο Παυλάκης του οποίου θαύμαζα την επιστημονική πορεία για χρόνια (για την ιστορία του ως γιατρού μέσα στην εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν ήξερα τίποτε, τα έμαθα αυτό το βράδυ, άφωνος) , ο Κωστής ο Καζαμιάκης που είχε πάρει την πρωτοβουλία της συνάντησης, άλλοι δύο φίλοι τους, και ο Σταύρος. Ήρθε λίγο καθυστερημένος. Μου άρεσε ότι άκουγε περισσότερο από ότι μίλαγε, έκανε καλές ερωτήσεις, δημοσιογράφος. Πιο αργά ο πολιτικός: αγχωμένος με την οργάνωση του κόμματος και κυρίως με τα οικονομικά, το κόμμα δεν τρέχει τζάμπα. Έφυγε πρώτος, κουρασμένος, εμείς μείναμε λίγο παραπάνω, συζητάγαμε με τον Πρύτανη για τους επιταχυντές σωματιδίων, με τον Παυλάκη δεν είπαμε κουβέντα για δουλειά αν και πιο κοντά επιστημονικά. Δεν ξέρω γιατί, δεν έτυχε. Χωρίσαμε λίγο πριν τα μεσάνυχτα. Έφυγα με βαρύ κεφάλι από τις τσικουδιές."

Εσύ στην Αθήνα, εγώ στο Άμστερνταμ, εσύ τρέχεις με την πολιτική, εγώ με την επιστήμη. Αλλά μοιραζόμαστε τις ίδιες ανησυχίες, φίλε. Και ξέρω ότι αλήθεια ανησυχείς. Ότι δεν μπλέχτηκες με την πολιτική, ούτε για να βγάλεις λεφτά, ούτε για να βγεις στην τηλεόραση (...), ούτε γιατί σε διέταξαν τα αφεντικά. Άφησες μια καριέρα για να μπλεχτείς με την πολιτική, για τους ίδιους λόγους που εγώ δεν το κάνω. Γιατί πίστεψες βαθιά ότι μπορείς να κάνεις την διαφορά, γιατί άλλοι πιστέψανε ότι μπορείς να κάνεις την διαφορά, γιατί έχεις ένα όραμα όσο καιρό ασχοληθείς με την πολιτική να κάνεις ότι καλύτερο μπορείς, με όλες σου τις δυνάμεις, χωρίς υστεροβουλίες, τακτικισμούς, συνδιαλλαγές.

Έκανες και λάθη φίλε. Όχι ένα και δύο. Πολλά. Εξαιτίας σου έφυγε κόσμος από το Ποτάμι, σε θεώρησαν αυταρχικό, καταπιεστικό, έχω ακούσει διάφορα. Δεν μπορεί, θα φταις και εσύ για αυτούς που φύγανε, δεν μπορεί να μην έκανες λάθη. Και να σου πω και κάτι άλλο; Θα κάνεις κι άλλα λάθη. Αλλά δεν με νοιάζει. Γιατί θα τα κάνεις από την αγωνία σου, γιατί θα τα κάνεις επειδή έχεις και αδυναμίες. Αλλά θα τα κάνεις με ειλικρίνεια, επειδή θα πιστεύεις ότι αυτό ήταν σωστό, όχι από υστεροβουλία. Να σου πω όμως και κάτι άλλο; Όσο περνάει ο καιρός βλέπω ότι έμαθες πολλά, και βλέπω όλο και λιγότερα λάθη.

Αυτές οι εκλογές για την ηγεσία του προοδευτικού κέντρου, είναι μονόδρομος. Εσύ Σταύρο καλά είπες, μπορείς να είσαι και στρατηγός και στρατιώτης. Ε, εγώ δεν μπορώ στρατηγός, αλλά δεν μπορώ και στρατιώτης. Εγώ μπορώ να συμβάλλω δημιουργικά όταν πιστεύω σε αυτόν που μπαίνει μπροστά, αλλά δεν είμαι στρατεύσιμος. Και για αυτό, δεν έχω διέξοδο άλλη, από το να σε ψηφίσω. Δεν έχω άλλη επιλογή από το να προσπαθήσω να κάνω όσους μπορώ να κουνήσουν τον κώλο τους από τον καναπέ και να πάνε να σε ψηφίσουν σε δυο βδομάδες. Γιατί εσύ με σήκωσες από τον καναπέ και το πληκτρολόγιο να πάρω τα βουνά στην Κρήτη. Ξανάπιασα το πληκτρολόγιο φίλε, για να πω την άποψη μου (ξαναέμαθα να γράφω Ελληνικά ...), για να πω τι βλέπω, από την οπτική του Έλληνα που έχει φύγει χρόνια, του Έλληνα που φοβάται - ναι, φοβάται - να γυρίσει. Με την οπτική του Έλληνα που γυρνάει καμιά φορά, και όταν γυρνάει και σου μιλάει στο γραφείο στην Σεβαστουπόλεως, στην γωνία του συνεδρίου, στον διάδρομο στην Βουλή, στο τηλέφωνο, τον πιάνει μια συγκρατημένη αισιοδοξία.

Θα σε ψηφίσω γιατί είσαι άμεσος, ειλικρινής, και δουλευταράς. Γιατί μπορείς με όσα έμαθες, να πάρεις αυτό τον χώρο και να τον πας μπροστά χωρίς αποκλεισμούς. Δεν είσαι ο ιδανικός ηγέτης φίλε. Όχι ακόμη. Ίσως και ποτέ. Αλλά βαρέθηκα τους ιδανικούς ηγέτες, τους δεινούς ρήτορες, τους χαρισματικούς αρχηγούς, τους έμπειρους πολιτικούς. Θέλω κάποιον ειλικρινή και δουλευταρά, που να πιστεύει στον εαυτό του, σε εμένα, στους συμπολίτες μας. Για αυτά θα σε ψηφίσω φίλε Σταύρο.


Δευτέρα, 23 Οκτωβρίου 2017

Κατασκευάζοντας και ανατρέποντας μια ψευδή είδηση για την υγεία - Protagon


Το παρακάτω άρθρο, αρχίσαμε να το γράφουμε με το Νίκο Ψαρρό νωρίς το καλοκαίρι. Άλλαξε μορφή αρκετές φορές, και διστάσαμε αρκετά να το "βγάλουμε". Η αρχική ιδέα ομολογώ πως ήταν να δημοσιεύσουμε πρώτα το άρθρο για το γιαούρτι, και να αποκαλύψουμε ότι είναι "μούφα" πιο μετά. Οι κίνδυνοι πολλοί, οπότε αποφασίσαμε "να μην μπλέξουμε". Καθώς όμως είχαμε πιστέψει από τη αρχή ότι αυτό το άρθρο πρέπει να βγει έξω από τα όρια του Facebookικού "σοβαρού χαβαλέ" αναζητήσαμε συμμαχίες για να βγει προς το ευρύ αναγνωστικό κοινό.  Σύμμαχος σε αυτές τις αναζητήσεις η υπέροχη Μάρνυ Παπαματθαίου, η οποία πίστεψε στο επιχείρημα, και συμμερίστηκε την χαβαλεδιάρικη σοβαρή διάθεση. Σε αυτή την πορεία, η αρχική μορφή του άρθρου άλλαξε, το άρθρο απέκτησε μια πολύ καλή εισαγωγή από την Μάρνυ, και ένα κομμάτι του διαμορφώθηκε ως συνέντευξη. Τελικά το άρθρο δόθηκε στο Protagon και μπορείτε να το βρείτε στην τελική του μορφή σε δύο συνέχειες. Αποφάσισα να μην δημοσιεύσω το άρθρο εδώ στην μορφή με την οποία βρέθηκε στο Πρόταγκον, αλλά με την μορφή την οποία είχε όταν το θεωρήσαμε τελικό με τον Νίκο. Αυτό δεν είναι σε καμία περίπτωση μομφή προς την επεξεργασία που υπέστη το κείμενο, αλλά ίσως είναι μια προσπάθεια για να προσκαλέσουμε εποικοδομητική κριτική προς όλα τα εμπλεκόμενα μέλη από όσες ψυχές αντέξουν να κοιτάξουν και τις δύο "εκδόσεις".


Κατασκευάζοντας και ανατρέποντας μια ψευδή είδηση για την υγεία
Το παρακάτω κείμενο, είναι απλά μια άσκηση των υπογραφόντων για να κατασκευαστεί μια αληθοφανής ψευδής είδηση για την υγεία. Αξίζει πριν προχωρήσουμε να σημειώσουμε ότι το γιαούρτι είναι μια εξαιρετική τροφή, όπως άλλωστε και τα περισσότερα γαλακτοκομικά προϊόντα. Απλά τα στοιχεία που παραθέτουμε είναι ένα μείγμα πραγματικότητας και φαντασίας που καταλήγουν στην δημοφιλή - αλλά επιστημονικά απόλυτα αστήρικτη ανοησία ότι ένα τρόφιμο είναι “υπερτροφή”.


Στραγγιστό γιαούρτι, η παραμελημένη υπερτροφή

Έρχεται το καλοκαίρι, καύσωνας. Δροσιστικά φαγητά, αισθανόμαστε καλύτερα, προσέχουμε την σιλουέτα μας. Τι καλύτερο από ένα γιαουρτάκι.

Ακόμα καλύτερα θα ήταν όμως αν το γιαουρτάκι αυτό δεν το απολαμβάναμε μόνο εμείς οι ντόπιοι, αλλά γινόταν και αυτό ένα μέρος μιας επιτυχημένης εξωστρεφούς παραγωγικής δομής της ελληνικής οικονομίας. Αλλά φευ! Όπως μας δείχνει η επιτυχημένη καμπάνια της μάρκας Chobani του Τούρκου επιχειρηματία Hamdi Ulukaya στις ΗΠΑ, ακόμα μια ευκαιρία χάνεται εξ αιτίας της ανικανότητας της Ελληνικής πολιτείας να καθιερώσει το Greek Yoghurt ως προστατευόμενο brand name. Παρόμοια πράγματα συμβαίνουν και με άλλα προϊόντα, όπως η φέτα, που αντί να κατοχυρώνονται στις διεθνείς αγορές αφήνονται έρμαια στην επιχειρηματική δεινότητα κάθε τυχοδιώκτη που μπορεί να προσφέρει τα κλασσικά Ελληνικά προϊόντα χωρίς καμία πιστοποίηση ποιότητας, παρασιτώντας κυριολεκτικά επάνω σε αυτά.

Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στο θέμα μας, το παραδοσιακό Ελληνικό στραγγιστό γιαούρτι: Το πραγματικό Ελληνικό στραγγιστό γιαούρτι, έχει αυξημένες ποσότητες σε πρωτεΐνες (πέντε γραμμάρια ανά εκατό γραμμάρια νωπού βάρους, αντί για τα πιο συνηθισμένα περίπου τρία γραμμάρια μέσο όρο), 27 μικρογραμμάρια βιταμίνη Α27, σχεδόν το ένα δέκατο της συνιστώμενης ημερήσιας δόσης ριβοφλαβίνης (βιταμίνη Β2) και ασβεστίου, αλλά και σημαντικές ποσότητες σε βιταμίνες C, D, E, θειαμίνη και φυλλικό οξύ. Είναι σημαντικό ότι το γιαούρτι, περιέχει και ίχνη ψευδαργύρου, σχεδόν πεντακόσια μικρογραμμάρια στα εκατό γραμμάρια, που έχει ιδιαίτερη σημασία με βάση μια νέα ανακάλυψη: Το 2015 προτάθηκε μια νέα θεωρία για την κβαντική χημεία πρωτεϊνών. Η μελέτη αυτή έδειξε την σημασία των τριπλών και τετραπλών δεσμών κυστεΐνης (αντί των συνηθισμένων διπλών - δισουλφιδικών - δεσμών), που αποδείχθηκαν με ανάλυση της βάσης δεδομένων πρωτεϊνικών δομών, της περίφημης PDB. Το γιαούρτι λοιπόν είναι ιδιαίτερα πλούσιο ειδικά σε τρισουλφιδικούς δεσμούς που δημιουργούνται χάριν στην περιεκτικότητα του γιαoυρτιού σε ψευδάργυρο!  

Επίσης, η τρυπτοφάνη είναι ένα απαραίτητο αμινοξύ (σε παιδιά και ενήλικες), το οποίο όμως δεν μπορούμε να το συνθέσουμε και το προσλαμβάνουμε με τις τροφές μας. Όπως έχουν δείξει κλινικές μελέτες απαραίτητη είναι και η φωσφορική πυριδοξίνη, η γνωστή βιταμίνη Β6. Προσλαμβάνοντας και τα δύο με την κατανάλωση γιαουρτιού, φτιάχνουμε σεροτονίνη, που είναι ισχυρός αγγειοδιασταλτικός παράγοντας (ενισχύει την καλή καρδιακή λειτουργία) και ενισχύει τη φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου (είναι άλλωστε γνωστό ότι η πρόσληψη σεροτονίνης σχετίζεται άμεσα με την κατάθλιψη).

Το γιαούρτι, είναι και φυσικό καλλυντικό, που έχει πολλά να προσφέρει σε όλους τους τύπους της επιδερμίδας. Όχι μόνον ιδιαίτερα η βιταμίνη Α έχει αναπλαστικές και ανανεωτικές ιδιότητες, αλλά η δροσιστική υφή του γιαουρτιού καταπραΰνει τις κοκκινίλες και τους ερεθισμούς στο δέρμα, ενώ ένα άλλο βασικό του συστατικό, το γαλακτικό οξύ -που δημιουργείται από τη ζύμωση του γάλακτος- δρα συσφιγκτικά. Ταυτόχρονα, τα πολύτιμα προβιοτικά, με την αντιβακτηριδιακή και την αντιμυκητιασική τους δράση, καταπολεμούν την ακμή.

Τέλος, τα προβιοτικά που περιέχει το γιαούρτι και η ελαφρά οξύτητά του, προσφέρουν αντιφλεγμονώδη δράση και ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα: μην ξεχνάτε ότι μια πρόσφατη μελέτη από το διάσημο εργαστήριο ΜΙΤ, έδειξε πρόσφατα την άμεση σύνδεση της χρόνιας φλεγμονής με τον καρκίνο.

Το συμπέρασμα από τα παραπάνω είναι ότι το παραδοσιακό Ελληνικό στραγγιστό γιαούρτι είναι όχι μόνο μια υπερτροφή που ταιριάζει απόλυτα στο πνεύμα του 21ου αιώνα, αλλά και ένα οικονομικό υπερόπλο αν η ελληνική πολιτεία διεκδικήσει, όσο είναι ακόμα καιρός, την διεθνή κατοχύρωση και προστασία του χαρακτηρισμού Greek Yoghurt για αυτό το δώρο της Ελληνικής φύσης….


Η μεθοδολογία με την οποία μπορείτε να κατασκευάσετε και εσείς μια ψευδή είδηση σαν αυτή είναι απλή.


  1. Το θέμα πρέπει να είναι επίκαιρο ή να έχει τουλάχιστον εποχικό ενδιαφέρον: το γιαούρτι συνδέθηκε με το καλοκαίρι.
  2. Να την πέσετε απαραίτητα στους πολιτικούς για ανικανότητα και διαφυγόντα κέρδη, ειδικά αν η διαφυγή είναι προς όφελος των εχθρών: εδώ χρησιμοποιήσαμε τετριμμένες κανόνες περί ανικανότητας των πολιτικών καθώς και την μεγάλη επιτυχία του Τούρκου επιχειρηματία Hamdi Ulukaya.
  3. Χρησιμοποιείστε παραπομπή σε δημοφιλή άρθρα τα οποία κάνουν παρόμοιους ισχυρισμούς για παρόμοια προϊόντα: εδώ την πλήρωσε ένα πρόσφατο άρθρο για την φέτα (άσχετα με την ορθότητα ή μη των ισχυρισμών του).
  4. Προσθέστε κάτι που να δίνει αίσθηση εθνικής υπεροχής, εξηγώντας γιατί το Ελληνικό προϊόν είναι καλύτερο από των γειτόνων μας ή Ευρωπαϊκές απομιμήσεις: τα στοιχεία για την περιεκτικότητα σε διάφορα χημικά είναι απόλυτα σωστά, αλλά η παρουσίαση για την ιδιαιτερότητα του Ελληνικού στραγγιστού γιαουρτιού αυθαίρετη.
  5. Αναφέρετε νέα επιστημονικά δεδομένα βασισμένα σε επιστημονική δημοσίευση, κατά προτίμηση κάτι που δεν καταλαβαίνει βασικά κανείς αλλά περιέχει επιστημονικοφανή ορολογία: το άρθρο για τους τριπλούς και τετραπλούς δεσμούς κυστεΐνης είναι πρωταπριλιάτικη φάρσα και η σύνδεση με το γιαούρτι εντελώς αυθαίρετη.
  6. Συμπληρώστε ένα επιχείρημα με επιστημονική ορολογία που να αναφέρεται σε πραγματικά εργαστηριακά δεδομένα, αλλά προσθέστε αυθαίρετα ότι είναι κλινική μελέτη: το γιαούρτι έχει και τρυποτοφάνη, και βιταμίνη Β6, και η σύνθεση σεροτονίνης εξαρτάται από αυτά, απλά δεν υπάρχει καμία απολύτως κλινική μελέτη που να συνδέει αυτά τα βιοχημικά δεδομένα με το γιαούρτι (ούτε βιταμίνη Α27 υπάρχει).
  7. Αναφέρετε απαραίτητα καρδιαγγειακές παθήσεις, καρκίνο, διαβήτη, αυτοάνοσα νοσήματα, κατάθλιψη ή Alzheimer - κατά προτίμηση τουλάχιστον δύο από αυτές τις ασθένειες: επιλέξαμε αυθαίρετα τα καρδιαγγειακά και την κατάθλιψη (και φυσικά αντιστρέψαμε τον ρόλο της σεροτονίνης: η υπερβολική σεροτονίνη μπορεί να οδηγήσει ακόμα και σε σχιζοφρένεια, αλλά καμία σχέση δεν έχει αυτό με την διατροφή.
  8. Σύνδεση με κάποιο προϊόν ομορφιάς σας επιτρέπει και μια καλή φωτογραφία: εδώ καταφύγαμε στην λογοκλοπή από το www.vita.gr.
  9. Τελειώστε δίνοντας παραπομπή σε μια απόλυτα πραγματική και γνωστή μελέτη από γνωστό πανεπιστήμιο της αλλοδαπής, που δήθεν έχει σχέση με τους ισχυρισμούς σας: η μελέτη του ΜΙΤ είναι πραγματική και σημαντική, αλλά ουδεμία σχέση έχει με το γιαούρτι.
  10. Μιλείστε «ex cathedra» – η βαρύτητα τίτλων, ειδικά ακαδημαϊκών, είναι σημαντική. Αν δεν έχετε ακαδημαϊκούς τίτλους μπορείτε άνετα να τους κατασκευάσετε. Έτσι τα λεγόμενα σας αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα. Υπενθύμιση: στα ελληνικά οι τίτλοι «καθηγητής» και «πρόεδρος» κολλάνε παντού και δεν είναι προστατευμένοι .


Το κείμενο που κατασκευάσαμε λοιπόν, είναι ένα παράδειγμα της εφαρμογής των παραπάνω κανόνων. Χρησιμοποιεί (κυρίως) ισχύοντα δεδομένα, τα οποία συνδυάζει αυθαίρετα για να δημιουργήσει την εντύπωση ότι μπορεί να στηρίξει επάνω τους μία πολιτική απαίτηση, και μάλιστα να της προσδώσει και μία ηθική διάσταση.


Η ίδια συνταγή ακολουθείται φυσικά και από άλλες ομάδες που επιθυμούν να περάσουν την δική τους ατζέντα, όπως π.χ. από τους αντίπαλους του υποχρεωτικού εμβολιασμού, τους εχθρούς του κοινού Ευρωπαϊκού νομίσματος ή και τους οπαδούς μιας συγκεκριμένης ποδοσφαιρικής ομάδας, οι οποίοι θέλουν να αποδείξουν με «ατράνταχτα» στατιστικά στοιχεία την ανωτερότητα της ομάδας τους.


Πως μπορεί όμως ο μέσος αναγνώστης που καθημερινά βομβαρδίζεται με άπειρες ειδήσεις, να χωρίσει το στάρι των σημαντικών και ορθών πληροφοριών από την ήρα των fake news και των hoaxes;


Αυτό δυστυχώς δεν είναι εύκολο γιατί δεν υπάρχει η «βασιλική οδός» που συνδέει άμεσα την επιστημονική αλήθεια (της οποίας η κατοχύρωση έχει τα δικά της προβλήματα) με την καθημερινότητα της τοπικής μας αλήθειας και της προσωπικής μας γνώμης που στηρίζεται στην προσωπική μας εμπειρία με την ζωή, και φυσικά και με την επιστήμη.


Αυτό  βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει ελπίδα. Μπορεί να μην υπάρχει η «βασιλική οδός», υπάρχουν όμως αρκετά σημάδια και κανόνες ώστε να φτιαχτεί ένας «τυφλοσούρτης» που μας βοηθάει να οξύνουμε το αισθητήριο μας απέναντι στην ημιμάθεια, την μοντέρνα δεισιδαιμονία και τους τσαρλατάνους της αληθοφάνειας.


Την επόμενη φορά λοιπόν που θα διαβάσετε κάποιο άρθρο που ισχυρίζεται ότι ένα προϊόν είναι “υπερτροφή”, έχει “αντιοξειδωτική δράση”, “βοηθά στην αποτοξίνωση”, και άλλα ευτράπελα, αλλά και οποιεσδήποτε άλλες δημοσιεύσεις για θέματα υγείας, θυμηθείτε τουλάχιστον τις παρακάτω συμβουλές:


  1. Η απλή παράθεση επιστημονικών αληθειών δεν δημιουργεί αναγκαστικά μια καινούργια αλήθεια για την καθημερινή μας ζωή. Για παράδειγμα, είναι αληθές ότι οι δραστικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στα είδη προσωπικής υγιεινής (σαπούνια, οδοντόκρεμες) μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να καταστρέψουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια, να προκαλέσουν δηλαδή αιμόλυση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα είδη που περιέχουν τέτοιες ουσίες είναι επικίνδυνα. Γιατί η χρήση τους δεν τα φέρνει σε άμεση επαφή με το αίμα μας, όπως θα συνέβαινε αν τα παίρναμε με ενδοφλέβια ένεση. Οπότε μπορούμε να τα χρησιμοποιούμε άφοβα για τον σκοπό που κατασκευάζονται - την προσωπική μας υγιεινή.
  2. Το γεγονός ότι κάτι έχει μια καλή ή κακή ιδιότητα ή περιέχει ένα συστατικό που έχει κακές ή καλές επιδράσεις στον ανθρώπινο οργανισμό, δεν του δίνει την αποκλειστικότητα στο να είναι καλό ή κακό, ούτε και σημαίνει αναγκαστικά ότι αυτό το πράγμα είναι συνολικά κακό ή καλό. Πολλά φρούτα του δάσους π.χ. (βατόμουρα, σμέουρα, κούμαρα) περιέχουν και ουσίες, οι οποίες σε μεγάλες ποσότητες και σε συνθήκες εργαστηρίου έχουν αποδειχθεί βλαπτικές για την υγεία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η κατανάλωση τέτοιων καρπών είναι επικίνδυνη για τον άνθρωπο, για τον απλό λόγο ότι η περιεκτικότητά τους σε αυτές είναι πολύ χαμηλή. Επίσης, πολλά προϊόντα που θεωρούνται καλά για την υγεία, δεν είναι ότι καλύτερο αν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες: χαρακτηριστικό παράδειγμα οι πλούσιοι σε βιταμίνες φρουτοχυμοί, έχουν σχεδόν πάντα τεράστιες ποσότητες ζάχαρης.
  3. Το γεγονός ότι δύο παράμετροι συσχετίζονται δεν σημαίνει αυτόματα ότι μεταξύ τους υφίσταται μία σχέση αιτιότητας. Ίσως είναι γνωστό σε μερικούς το γράφημα που συσχετίζει το μέγεθος του πληθυσμού των πελαργών μιας περιοχής με τον αριθμό των νεογέννητων ανά έτος στην ίδια περιοχή (Sies, H. Nature (1988) 332:495). Το διάγραμμα δείχνει ότι όσο περισσότεροι πελαργοί ζούνε σε εκείνο το μέρος τόσο περισσότερα παιδιά γεννιούνται εκεί. Είναι προφανές ότι τα δεδομένα αυτά δεν μπορούν να στηρίξουν την υπόθεση ότι οι πελαργοί φέρνουν τα μωρά. Το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι υφίσταται μια ενδιαφέρουσα σύμπτωση ανάμεσα στα δύο γεγονότα, η οποία δεν αποκλείει να έχουν και τα δύο μία κοινή αιτία, χωρίς όμως και αυτό να είναι αναγκαστικό.
  4. Η μεταβολή στη συχνότητα εμφάνισης πολύ σπάνιων γεγονότων αν εκφραστεί σε σχετικά μεγέθη είναι πάντοτε δραματική, ενώ σε απόλυτα μεγέθη συνεχίζουν να παραμένουν πολύ σπάνια. Αν μία ασθένεια που προσβάλει π.χ.έναν άνθρωπο σε κάθε δέκα εκατομμύρια πληθυσμού ξαφνικά προσβάλει για οποιοδήποτε λόγο δύο ανθρώπους σε δέκα εκατομμύρια πληθυσμού, τότε πρόκειται για μια σχετική αύξηση της τάξης του 100%. Όμως παρ’ όλο το ότι ένα τέτοιο φαινόμενο θα πρέπει να τραβήξει την προσοχή των ειδικών, δεν μπορούμε να μιλάμε για επιδημία ή για την επερχόμενη καταστροφή του κόσμου.
  5. Η αναφορά σκοτεινών συμφερόντων στον χώρο της υγείας συνήθως απλά κρύβει άλλα συμφέροντα. Οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες απασχολούν χιλιάδες  επιστήμονες, ανθρώπους που μελέτησαν σκληρά για να βρεθούν σε θέσεις ευθύνης, και έχουν εκατοντάδες συνεργασίες με πανεπιστημιακά εργαστήρια: είναι ουσιαστικά αδύνατο να ελέγχουν δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενους και να εξαγοράζουν την σιωπή τους και την ηθική τους ακεραιότητα. Αντίθετα, τα συμφέροντα γύρω από την προώθηση προϊόντων που τα διαφημίζουν συχνά, άμεσα ή έμμεσα, οι ίδιοι οι παραγωγοί τους, είναι απτά και πραγματικά.
  6. Αναρωτηθείτε εάν υπάρχουν εμφανή συμφέροντα.  Οποιοσδήποτε διαδικτυακός τόπος για την υγεία σας προτείνει άμεσα ή έμμεσα να αγοράσετε κάποιο “πρωτοπόρο” ή “εναλλακτικό” προϊόν είναι πολύ πιθανόν ότι έχει δημιουργηθεί  απλά για να προωθήσει αυτό το προϊόν και το υπόλοιπο περιεχόμενο είναι πιθανόν να έχει απλά κατασκευαστεί για αυτό τον σκοπό.
  7. Εάν κάτι φαίνεται υπερβολικά καλό για να είναι αληθινό, κατά πάσα πιθανότητα αυτό συμβαίνει επειδή δεν είναι αληθινό, είναι ψέμματα. Θυμηθείτε επίσης ότι “Extraordinary claims require extraordinary evidence …” ή στα Ελληνικά “Οι αξιοσημείωτοι ισχυρισμοί χρειάζονται αξιοσημείωτα στοιχεία”. Όλοι θα θέλαμε 200 γραμμάρια σοκολάτας την ημέρα να απομακρύνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου και να εγγυούνται έντονη σεξουαλική ζωή μέχρι τα 100 μας χρόνια … αλλά …
  8. Ελέγξτε την πηγή πληροφόρησης. Σε γενικές γραμμές, μην ξεχνάτε ότι η αξιόπιστη διεθνής βιβλιογραφία είναι στα Αγγλικά οπότε αν μπορείτε διασταυρώστε την πληροφορία από Ελληνικούς διαδικτυακούς τόπους.  Ένας καλός οδηγός αξιόπιστων διαδικτυακών πηγών για την υγεία παρέχεται από το NIH των ΗΠΑ.
  9. Οι προσωπικές μαρτυρίες δεν είναι αποδεικτικά στοιχεία. Άρθρα που ισχυρίζονται ότι ένα προϊόν δουλεύει επειδή το χρησιμοποίησαν μεμονωμένα άτομα συνήθως λένε απλά ψέμματα. Εάν οι μαρτυρίες είναι από “αναγνωρίσιμα” πρόσωπα, μπορείτε να είσθε σχεδόν βέβαιοι ότι αυτά τα άτομα έχουν εισπράξει (πιθανά αδρή) αμοιβή για τις υπηρεσίες τους.
  10. Και στο τέλος πρέπει να σημειώσουμε ότι παρ’ όλη την αύξηση των πηγών κινδύνου για την ανθρώπινη ζωή, το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί δραστικά τα τελευταία τριάντα χρόνια σε παγκόσμιο επίπεδο και θα συνεχίσει να αυξάνεται, ιδιαίτερα στις αναπτυσσόμενες χώρες. Και ας μην ξεχνάμε ότι η πιο συχνή αιτία θανάτου για την πλειοψηφία των κατοίκων του πλανήτη είναι η φυσική βία, δηλαδή οι διάφοροι πόλεμοι, η εγκληματικότητα και οι συνέπειές της. Δεν είναι τα μέτρα για την αντιμετώπισή της, και για την αντιμετώπιση των αιτίων και των συνεπειών της, δηλαδή των ασθενειών, της φτώχειας, των κακών συνθηκών εργασίας, της αμάθειας και της δεισιδαιμονίας.


Δέκα μύθοι και αλήθειες για την επιστήμη και την υγεία

  1. “Τα εμβόλια έχουν παρενέργειες”. Σωστό: όλα τα εμβόλια μπορούν να έχουν από αθώες (ελαφρύ πυρετό) μέχρι και πιο σοβαρές παρενέργειες, οι οποίες σχεδόν ποτέ δεν είναι επικίνδυνες, και είναι σχεδόν σίγουρα πολύ πιο ήπιες από την περίπτωση που το ίδιο άτομο προσβαλλόταν από την ασθένεια από την οποία προφυλάσσει το εμβόλιο.
  2. “Ορισμένα εμβόλια περιέχουν υδράργυρο”. Σωστό και λάθος: κάποια λίγα εμβόλια περιέχουν μικρές ποσότητες από το συντηρητικό θειομερσάλη (μια χημική ένωση που έχει άτομα υδραργύρου) σε συγκεντρώσεις που δεν είναι επικίνδυνες για την υγεία, αλλά τα περισσότερα έχουν αποσυρθεί εδώ και χρόνια.
  3. “Συγκεκριμένα εμβόλια σχετίζονται με τον αυτισμό.” Λάθος: η αρχική δημοσίευση έχει αποσυρθεί, ο συγγραφέας της έχει χάσει την ιατρική ειδικότητα, και μελέτες σε μεγάλα δείγματα πληθυσμού δεν δείχνουν καμία απολύτως συσχέτιση.
  4. “Η επιστημονική κοινότητα αρνείται να ερευνήσει τα στοιχεία που αποδεικνύουν την χρησιμότητα της ομοιοπαθητικής”. Λάθος: έχουν γίνει εκατοντάδες επιστημονικές μελέτες και η συνολική ανάλυση τους δείχνει ότι η ομοιοπαθητική δεν συνιστά ενδεδειγμένη θεραπεία για οποιαδήποτε ασθένεια. Αυτή είναι και η επίσημη θέση π.χ. του NIH (Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ), του NHS (Εθνικό Σύστημα Υγείας του Η.Β.) καθώς και η σύσταση της Αυστραλιανής αλλά και πιο πρόσφατα και της Ρωσικής κυβέρνησης.
  5. “Υπάρχει επιστημονική εξήγηση για το πως λειτουργεί η ομοιοπαθητική!”. Λάθος: συνήθως η αναφορά γίνεται στις δημοσιεύσεις για την “μνήμη του νερού”, είτε του Benveniste είτε του Νομπελίστα Montagner, αλλά καμία από τις δύο δεν παρουσίασε σωστά τεκμηριωμένα αποτελέσματα και άρα δεν είναι επιστημονικά αποδεκτές.
  6. “Οι μπανάνες περιέχουν μεγάλες ποσότητες ραδιενέργειας.” Σωστό και λάθος: οι μπανάνες έχουν σχετικά μεγάλες ποσότητες από κάλιο (ένα απαραίτητο στοιχείο για την ομαλή λειτουργία του οργανισμού) που έχει ένα ραδιενεργό ισότοπο (αν και άλλα φυσικά τρόφιμα περιέχουν ως και την τριπλάσια ποσότητα καλίου απ’ ό,τι οι μπανάνες), αλλά έχει υπολογιστεί ότι πρέπει να τρώτε γύρω στις 300 μπανάνες την μέρα για εφτά τουλάχιστον χρόνια για να υπάρξει πιθανότητα να έχετε συμπτώματα.
  7. “Ο αριθμός των γνωστών μου με καρκίνο αυξάνεται συνεχώς!”. Σωστό: η έγκαιρη διάγνωση, οι βελτιωμένες θεραπείες, αλλά και το μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής θα αυξάνουν τον αριθμό των συμπολιτών μας με καρκίνο, αλλά είναι μάλλον απίθανο αυτό να σχετίζεται με άλλους εξωγενείς παράγοντες (διατροφή, περιβάλλον, κτλ) πέραν από ειδικές περιπτώσεις.
  8. “Η ζάχαρη είναι η τροφή των καρκινικών κυττάρων”. Λάθος:  όλα τα κύτταρα χρειάζονται ενέργεια, καρκινικά και μη. Η μείωση της πρόσληψης ζάχαρης σίγουρα είναι καλή ιδέα, όπως και η κατανάλωση λεμονιών, αλλά κανένα από αυτά δεν βοηθάει στην πρόληψη και την θεραπεία του καρκίνου.
  9. “Το πόσιμο κολλαγόνο είναι ευεργετικό για πολλά θέματα υγείας”. Λάθος: οποιαδήποτε πρωτεΐνη (όπως το κολλαγόνο) αποσυντίθεται στο ανθρώπινο στομάχι και η Φυσιολογία και η Βιοχημεία αποκλείουν να υπάρχει κάποια σχετική δράση.
  10. “Η πρόσληψη αντιοξειδωτικών τροφών είναι ευεργετική”. Λάθος:  η διαδικασία της οξείδωσης είναι σημαντική για τα κύτταρα μας, και κάποιες τροφές έχουν ήπιες αντιοξειδωτικές ιδιότητες, αλλά δεν υπάρχει καμία κλινική μελέτη που να συσχετίζει τα δύο αυτά γεγονότα.

Δευτέρα, 2 Οκτωβρίου 2017

Η αυτοαναίρεση της αξιολόγησης


Στην επιστημονική μου καριέρα, έχω βρεθεί πολλές φορές στην θέση του μέλους της επιτροπής αξιολόγησης ή της συμβουλευτικής επιτροπής ερευνητικών προγραμμάτων αλλά και ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και ερευνητικών κέντρων. Θα μου επιτρέψετε να απαριθμήσω - λίγο ακατάστατα - κάποιες από τις επιτροπές που συμμετείχα: αξιολογητής στο Shanghai Synchrotron Radiation Facility στην Κινα, Diamond Light Source του Ηνωμένου Βασιλείου, European Synchrotron Radiation Facility στην Γαλλία, ALBA synchrotron στην Ισπανία· κριτής ερευνητικών προγραμμάτων για τον Φλαμανδικό Οργανισμό για την Έρευνα (FWO), το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ (NIH), τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Μοριακής Βιολογίας (EMBO), την Welcome Trust και το Συμβούλιο Βιοτεχνολογίας και Βιολογικών Επιστημών (BBSRC) Ηνωμένου Βασιλείου, σε προγράμματα FP7 και H2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (FCT) Πορτογαλίας· καθώς και κριτής και αξιολογητής σε πολλές περιπτώσεις στο Ολλανδικό Οργανισμό για την Έρευνα (NWO)  στην Ολλανδία όπου εργάζομαι αλλά και σε αρκετές περιπτώσεις (που θα σχολιάσω παρακάτω) στην Ελλάδα όπου μεγάλωσα και σπούδασα (στο τόσο παρεξηγημένο Δημόσιο Πανεπιστήμιο). Η λίστα δεν είναι μεγάλη, ούτε και μικρή.

Στις αξιολογήσεις που έχω συμμετάσχει, τα έξοδα μας είναι πληρωμένα, και υπάρχει και μια μικρή αμοιβή που καλύπτει συνήθως ημερήσια έξοδα. Το σημαντικό όμως σε όλες αυτές τις περιπτώσεις είναι η αίσθηση ότι σε αντιμετωπίζουν με σεβασμό αλλά και σοβαρότητα: ότι η γνώμη της επιτροπής αξιολόγησης μετράει και ότι η (σκληρή) δουλειά που γίνεται, έχει αντίκρισμα στις μελλοντικές αποφάσεις.

Η παραπάνω λίστα, στην Ελλάδα περιλαμβάνει φυσικά την Αρχή Διασφάλισης και Πιστοποίησης της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση (ΑΔΙΠ) . Η εμπειρία μου στην ΑΔΙΠ μικτή: ενώ η διαδικασία ακολουθεί σαφώς τα διεθνή πρότυπα αξιολόγησης, πάντα υπήρξε ασαφές ποιός ακριβώς είναι ο σκοπός της. Πως δηλαδή θα χρησιμοποιηθούν τα συμπεράσματα της αξιολόγησης για την βελτίωση των κρινόμενων δομών.

Ο κεντρικός διάδρομος του ΤΕΙ Αθηνών.
Τα Χριστούγεννα του 2016, υπήρξα μέλος της επιτροπής αξιολόγησης του ΤΕΙ Αθηνών. Προσυπέγραψα, μετά από σκληρή αξιολόγηση μιας εβδομάδας - όπου μάλιστα υπήρξα ο "κακός μπάτσος” της επιτροπής και πολλές φορές έγινα αντιπαθής - το γενικό συμπέρασμα “Worthy of Merit”, την ανώτερη δυνατή βαθμολογία. Παρά την εξαιρετική εντύπωση από το ΤΕΙ, μας είχε ξενίσει όλους η εμμονή με την αυτοδύναμη εκπόνηση διδακτορικών διατριβών αποκλειστικά ("αυτοδύναμα") εντός του ΤΕΙ. Η επιτροπή, ομόφωνα, εξήγησε σε πολλές περιπτώσεις και γραπτά και προφορικά, ότι ο ρόλος της Τεχνολογικής εκπαίδευσης, είναι να παρέχει εκπαίδευση στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο στους μελλοντικούς εξειδικευμένους επαγγελματίες, αλλά όχι η παραγωγή νέας γνώσης μέσα από την διαδικασία έρευνας, που γίνεται στα Πανεπιστήμια (με την συνεργασία των ΤΕΙ φυσικά). Η εξαιρετική συνολική βαθμολόγηση της πράγματι ιδιαίτερα αξιόλογης προσπάθεια που είδαμε να γίνεται, μαζί με τις προτροπές μας και τις προτάσεις μας για ακόμα καλύτερο μέλλον, που σε καμία περίπτωση δεν υποβάθμιζαν το ΤΕΙ αλλά το ενθάρρυναν να συνεχίσει την εξαιρετική αυτόνομη πορεία του στον χώρο της Τεχνολογικής Εκπαίδευσης, έγιναν απλά το εφαλτήριο για να διεκδικήσει το ΤΕΙ να γίνει Πανεπιστήμιο. Δηλαδή, το ίδιο το ΤΕΙ απαξίωσε την επιτροπή αξιολόγησης αγνοώντας την και ζητώντας να “εξελιχθεί” σε Πανεπιστήμιο (κάτι που εμμέσως πλην σαφώς αποθαρρύναμε, αποθαρρύνοντας την εκπόνηση διδακτορικών στο ΤΕΙ). Κυρίως όμως το ΤΕΙ απαξίωσε τον ρόλο του ως πόλος Αριστείας στην Τεχνολογική Εκπαίδευση, επιλέγοντας να γίνει ένα ακόμα νομοτελειακά σχεδόν μέτριο Πανεπιστήμιο.

Στις κρίσεις ερευνητικών έργων που έχω συμμετάσχει, ποτέ σχεδόν δεν έχω αμειφθεί (εξαίρεση η ΕΕ). Οι αρμόδιες υπηρεσίες αντιμετωπίζουν τους αξιολογητές με σεβασμό, θεωρώντας ότι αφιερώνουν τον χρόνο τους στην αξιολόγηση των ερευνητικών προγραμμάτων που σκοπεύουν να χρηματοδοτήσουν, ώστε να προάγουν την επιστήμη με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Η σχέση οφείλει να είναι αυτή του αμοιβαίου σεβασμού και της αμοιβαίας εμπιστοσύνης: αν δεν υπάρχει και σεβασμός και εμπιστοσύνη, η κρίση δεν έχει καν νόημα.

Και εδώ έρχεται το Υπουργείο του Θιάσου Εφαρμοσμένου Σουρεαλισμού που κυβερνά την πολύπαθη Ελλάδα, με μια δυνατή διεθνή πρωτοτυπία: εάν ένας Έλληνας του εξωτερικού υποβάλλει έστω και μία έκθεση αξιολόγησης ενός μεταδιδακτορικού ερευνητικού προγράμματος, οφείλει πλέον να υποβάλλει … πόθεν έσχες. Δηλαδή, το υπουργείο απαξιώνει την ακαδημαϊκή ηθική του κριτή- με τρόπο που κανένας οργανισμός σε καμία από τις χώρες που ανέφερα και σε άλλες που γνωρίζω δεν έχει κάνει, θεωρώντας τον κριτή ύποπτο χρηματισμού! Και για αυτό ζητάει πόθεν έσχες, για να μην τολμήσει ο κριτής να εκβιάσει π.χ. τον φτωχό μεταδιδάκτορα και να χρηματιστεί ώστε να κρίνει θετικά την πρόταση ερευνητικού έργου που υπέβαλλε! Πλήρης έλλειψη σεβασμού και εμπιστοσύνης, πλήρης απαξίωση προς τον κριτή, ακαδημαϊκή και ηθική.

 Πέραν όμως από απαξιωτικό, το μέτρο είναι και βαθιά ηλίθιο για τρεις λόγους:
  1. Εάν κάποιος αξιολογητής θέλει πραγματικά να χρηματιστεί είναι πολύ εύκολο αυτό να μην γίνει ποτέ αντιληπτό στο πόθεν έσχες ειδικά εάν μιλάμε για κατοίκους εξωτερικού.
  2. Κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα μπει στον γραφειοκρατικό κυκεώνα του πόθεν έσχες για να βοηθήσει στην αξιολόγηση μιας επιστημονικής πρότασης και ικανοί κριτές χάνονται.
  3. Περιορίζοντας de facto την ομάδα αξιολογητών που θα δεχθούν να κρίνουν τις προτάσεις ουσιαστικά ευνοείται η διαφθορά και η διαπλοκή στο κλειστό πλέον "κλαμπ αξιολογητών" που θα δεχθούν να υποβάλλουν πόθεν έσχες.
Θα ήθελα να καλέσω τον κ. Φωτάκη, ο οποίος είμαι βέβαιος ότι αντιλαμβάνεται την απόλυτη βλακεία της απαίτησης υποβολής πόθεν έσχες από αξιολογητές επιστημονικών προγραμμάτων ή ιδρυμάτων στην Ελλάδα, να κάνει το αυτονόητο.

Σάββατο, 16 Σεπτεμβρίου 2017

Χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια;


Το θέμα των ιδιωτικών Πανεπιστημίων ήρθε για μια ακόμα φορά στην επικαιρότητα, μέσα από δηλώσεις του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ο διάλογος - ας τον πούμε διάλογο, μια και κυρίως πρόκειται για την διατύπωση δεδομένων θέσεων από τους "απέναντι" - εάν δεν είναι μια απλή διατύπωση "ναι ή όχι" περιστρέφεται γύρω από την αναγκαιότητα ή όχι αναθεώρησης του Συντάγματος.

Το ερώτημα του τίτλου μου όμως είναι διαφορετικό. Δεν θα ήθελα να ασχοληθώ με το θέμα εάν πρέπει να επιτρέπεται η ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών Πανεπιστημίων, πριν εξετάσουμε το ερώτημα, εάν χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια.

Ας ξεκινήσω λοιπόν, εξηγώντας τι εννοούμε ως Πανεπιστήμιο.


Πρώτον, το Πανεπιστήμιο είναι για να διδάσκει τις επιστήμες. Ο πρώτος ρόλος, η διδασκαλία, οφείλει να επικεντρώνεται στην διδασκαλία των βασικών της επιστήμης, χωρίς να υπάρχει στόχευση στην προετοιμασία του φοιτητή για κάποιο επάγγελμα. Το Πανεπιστήμιο δεν είναι επαγγελματική σχολή. Εξαιρέσεις, υπάρχουν, φυσικά. Η πρώτη το Πολυτεχνείο (και για αυτό το λέμε Πολυτεχνείο), όπου το αντικείμενο σπουδών, η επιστήμη, είναι άρρηκτα δεμένη με το επάγγελμα. Η δεύτερη οι Ιατρικές σχολές, όπου και εκεί υπάρχει άμεση συσχέτιση της επιστήμης με το επάγγελμα.

Δεύτερον, το Πανεπιστήμιο οφείλει να προάγει τις επιστήμες. Το βασικό εργαλείο εδώ είναι η έρευνα. Είτε η εφαρμοσμένη έρευνα, όπου μπορεί να υπάρξει συσχέτιση με την αγορά και προώθηση της επιχειρηματικότητας και της οικονομίας, είτε η βασική έρευνα, όπου επεκτείνονται οι βάσεις της επιστήμης και η ανθρώπινη γνώση.

Αυτά τα κριτήρια αποτυπώνονται και στα κριτήρια κατάταξης των Πανεπιστημίων στις διάφορες "λίστες" που διακινούνται από λιγότερο και περισσότερο έγκυρες πηγές.

Πέραν από τα Πανεπιστήμια μια σύγχρονη κοινωνία οφείλει να παρέχει Ανώτατη Εκπαίδευση που να προετοιμάζει επαγγελματίες σε απαιτητικά επαγγέλματα, που δεν είναι απαραίτητα άρτιοι επιστήμονες. Στην Ελλάδα, η διάκριση υφίσταται, ανάμεσα στα "Πανεπιστήμια" και στα "ΤΕΙ". Τα ΤΕΙ φυσικά υποσκάπτουν αυτοβούλως τον τόσο σημαντικό και διακριτό ρόλο τους, προσπαθώντας να γίνουν Πανεπιστήμια αντί να διακριθούν και να ανταγωνιστούν προβάλλοντας την τόσο σημαντική ιδιαιτερότητα τους, αλλά θα βγω εκτός θέματος.

Αποδεχόμενοι λοιπόν αυτή την διάκριση, χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια;

Ας το δούμε λοιπόν πρώτα από την πλευρά του κράτους. Είναι πανθομολογούμενο, ότι τα τελευταία χρόνια, το νέο-μεταναστευτικό ρεύμα της κρίσης αποτελείται κυρίως από νέους επιστήμονες, που δεν βρήκαν εργασία στην Ελλάδα. Άρα, ως κράτος δεν χρειαζόμαστε περισσότερους επιστήμονες. Επομένως δεν χρειαζόμαστε και άλλα Πανεπιστήμια, είτε δημόσια είτε ιδιωτικά.

Ας το δούμε τώρα από την πλευρά των πολιτών. Υπάρχουν παιδιά (οι γονείς τους δεν με ενδιαφέρουν, ειλικρινά) που θέλουν να σπουδάσουν μια επιστήμη και αναγκάζονται να φύγουν από την Ελλάδα για να το κάνουν ή απλά δεν μπορούν να το κάνουν; Φοβάμαι πως ναι, και φοβάμαι πως πολλά από αυτά τα παιδιά έχουν μεγάλες δυνατότητες να γίνουν εξαίρετοι επιστήμονες, και απλά δεν τα κατάφεραν λόγω του απαράδεκτου σημερινού συστήματος εισαγωγής στα ΤΕΙ και στα Πανεπιστήμια ... αλλά ας μην βγω εκτός θέματος.

Υπάρχει και το επιχείρημα, ότι τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια που θα ιδρύσουμε θα προσελκύσουν αλλοδαπούς φοιτητές, τονώνοντας την οικονομία. Δεν το πιστεύω (ειδικά κοιτώντας τις στατιστικές εισροών ξένων φοιτητών στα Πανεπιστήμια π.χ. της Αγγλίας που μειώνονται σταθερά), αλλά το κρατώ ως επιχείρημα.

Και τα δύο όμως παραπάνω προβλήματα, λύνονται πολύ απλά: το πρώτο, αλλάζοντας το σύστημα πρόσβασης στα ΑΕΙ και δίνοντας έμφαση στον επαγγελματικό προσανατολισμό ώστε οι μαθητές (και όχι οι γονείς τους) να κάνουν συνειδητές επιλογές, και το δεύτερο επιτρέποντας στα δημόσια Πανεπιστήμια να αναπτύξουν προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα για την προσέλκυση αλλοδαπών φοιτητών.

Προσωπικά λοιπόν, καταλήγω μάλλον αβίαστα στο συμπέρασμα, ότι δεν χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια.

Είναι δυνατόν όμως, σε μια ελεύθερη οικονομία να απαγορεύουμε την ίδρυση ιδιωτικών Πανεπιστημίων, ΤΕΙ, επαγγελματικών σχολών; Φυσικά και όχι.

Η ίδρυση ιδιωτικών Πανεπιστημίων, ΤΕΙ, Σχολών πρέπει να επιτρέπεται. Αλλά, πρέπει να υπάρξουν και κανόνες και προαπαιτούμενα. Μερικά από αυτά;


  1. Η πραγματική αυτονόμηση των δημοσίων ΑΕΙ, ώστε να μπορούν να ανταγωνιστούν τα ιδιωτικά σε όλους τους τομείς με ίσους όρους.
  2. Η ενίσχυση της ΑΔΙΠ και η σαφής αξιολόγηση, πιστοποίηση και κατάταξη των διαφόρων ιδρυμάτων, δημόσιων και ιδιωτικών.
  3. Η ρητή απαγόρευση της συμμετοχής διδασκόντων στα δημόσια ΑΕΙ στα ιδιωτικά.
  4. Ο έλεγχος του φαινομένου του "δανεισμού" του ονόματος διάσημων και παραγωγικών ερευνητών σε ιδιωτικά ΑΕΙ, ώστε να φαίνεται ότι κάνουν έρευνα που δεν κάνουν και να καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις στις κατατάξεις.
  5. Η δημιουργία οικονομικών κανόνων χωρίς την κωμωδία των "αφιλοκερδών". Ας πάψουμε αφενός να "ποινικοποιούμε" το κέρδος, αλλά ας πάψουμε να είμαστε αφελείς. Σε ένα αφιλοκερδές ίδρυμα, εύκολα δίνεις έναν εξωπραγματικό μισθό σε μι εταιρία συμβούλων και τα εισπράττεις νόμιμα από αλλού. Ο ιδιωτικός τομέας βρίσκεται για να προάγει το κέρδος, και ας το δεχτούμε επιτέλους.
Ο κατάλογος αυτός είναι φυσικά ελλιπής. Πριν κλείσω θα σας αφήσω με κάποια στοιχεία και μια σκέψη.

Στην Ολλανδία η ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών Πανεπιστημίων είναι ελεύθερη, εδώ και δεκαετίες. Η Ολλανδία έχει 15 δημόσια Πανεπιστήμια: τα 13 βρίσκονται σχεδόν σε όλες τις λίστες στο τοπ-1000, και 5-6 από αυτά είναι συχνά στο τοπ-100. Η Ολλανδία έχει επίσης και 5 ιδιωτικά Πανεπιστήμια: 4 εκκλησιαστικά και ένα εξαιρετικό οικονομικό πανεπιστήμιο. Το πιο σημαντικό όμως για την Ολλανδική οικονομία είναι ότι η Ολλανδία έχει επίσης δεκάδες ΤΕΙ, τόσο δημόσια όσο και ιδιωτικά που παρέχουν εξαιρετικό επίπεδο σπουδών και εκπαιδεύουν άρτιους επαγγελματίες σε σύνδεση με την αγορά, αλλά δεν κάνουν έρευνα, δεν δίνουν μεταπτυχιακά, και κατά συνέπεια  κανένα από αυτά δεν βρίσκεται σε καλή θέση σε καμία κατάταξη (διότι οι παγκόσμιες κατατάξεις τα θεωρούν ΑΕΙ, και δεν κάνουν τον διαχωρισμό ΤΕΙ και Πανεπιστημίων ...).

Για όλα αυτά, αποφάσισε η αγορά ... και στην Ελλάδα μπορούμε φυσικά να αφήσουμε την αγορά  να αποφασίσει ... με τις παράπλευρες απώλειες χρημάτων αφελών γονιών σπουδαστών, τα παράπλευρα κέρδη αετονύχηδων, και άλλα ... οπότε πριν κάνουμε το πείραμα,  σκεφτείτε το λοιπόν και εσείς: χρειαζόμαστε ιδιωτικά Πανεπιστήμια; 

Για να απαντήσετε θα σας συμβούλευα να σκεφτείτε όπως και στην επιστήμη όταν έχουμε μια νέα ανακάλυψη:

- Είναι σωστό;
- Είναι σημαντικό;
- Ποιος νοιάζεται;

Τετάρτη, 6 Σεπτεμβρίου 2017

Διεπιστημονικότητα και Βιολογία - Huffington Post Greece


Πρόσφατα, το Υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε την πρόθεση του να κάνει αλλαγές στην διδασκαλία και εξέταση των μαθημάτων της Βιολογίας και την Χημείας, μελετώντας την συνδυασμένη διδασκαλία τους. Αυτό προκάλεσε μια φορτισμένη ανακοίνωση της Πανελλήνιας Ένωσης Βιεπιστημόνων που αναφέρει:

"Η συγκεκριμένη προτεινόμενη ενοποίηση των δύο Επιστημών έχει ως αποτέλεσμα :
• να εξασθενεί η θέση των Φυσικών Επιστημών στο σύνολο της, αντί να ενδυναμώνεται,
• οι δύο Επιστήμες, Βιολογία και Χημεία, να απαξιώνονται και γνωστικά να συρρικνωθούν [...]
• οι υποψήφιοι να εισέρχονται σε Πανεπιστημιακά Τμήματα απαιτητικά χωρίς τις αντίστοιχες προαπαιτούμενες γνώσεις, γεγονός που θα έχει επιπτώσεις και στο επίπεδο σπουδών τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση"

Η θέση μου δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο διαφορετική. Η προτεινόμενη ενοποίηση είναι και θεμιτή και επιθυμητή, εφόσον δεν θα μειωθούν οι συνολικές ώρες διδασκαλίας στο συνδυασμένο μάθημα.  Ο λόγος είναι ότι αυτή η πρόταση προάγει την αρχή της διεπιστημονικότητας που θα είναι όλο και περισσότερο απαραίτητη στον 21ο αιώνα, και είναι πολύ πιθανόν να οδηγήσει στην καλύτερη διδασκαλία και κατανόηση βασικών εννοιών και των δύο επιστημών.

Θα ήθελα πριν διαβάσετε τις σκέψεις μου για το θέμα, να μου επιτρέψετε να σας συστηθώ. Συγκεριμένα θέλω να σας εξηγήσω τι σπούδασα και ποιο είναι το επάγγελμα μου, όχι για να σας "εντυπωσιάσω" και να δώσω "βαρύτητα" στις απόψεις μου, αλλά γιατί ίσως έτσι καταλάβετε καλύτερα την οπτική μου για αυτό το θέμα.

Παρά την επιθυμία μου να σπουδάσω Ιατρική, οι Πανελλαδικές εξετάσεις με οδήγησαν να σπουδάσω Βιολογία - κάτι που μου στοίχησε μεγάλη απογοήτευση, αλλά θεωρώ εκ των υστέρων μια από τις ευτυχέστερες συμπτώσεις της ζωής μου. Τελειώνοντας το Πτυχίο μου, ο μέτριος βαθμός μου - ένα μετά βίας λίαν καλώς πολύ μακριά από το τόσο παρεξηγημένο Άριστα - με απέκλειε από οποιαδήποτε Ελληνική υποτροφία. Μέσα από μια σειρά συμπτώσεων, η διπλωματική εργασία μου,  που αφορούσε κυρίως την ανάπτυξη λογισμικού για την απεικόνιση βιομορίων (ανήκε δηλαδή στον τομέα δηλαδή της Πληροφορικής) αλλά και τον προσδιορισμό της τρισδιάστατης δομής υποψήφιων φαρμάκων (ανήκε δηλαδή και στον τομέα της Χημείας) μου επέτρεψε να εργαστώ για την διδακτορική μου διατριβή στο Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (EMBL). Το διδακτορικό μου το πήρα από το Τμήμα Χημείας στο Πανεπιστήμιο της (παλιάς) Υόρκης. Διευθύνω δύο επιστημονικές ομάδες, μια που ασχολείται με την ανάπτυξη λογισμικού για τον προσδιορισμό της δομής μακρομορίων, και μια που ασχολείται με την κατανόηση μηχανισμών μοριακής αναγνώρισης και ανάπτυξης φαρμάκων στον τομέα της έρευνας για τον καρκίνο. Έχω εκλεγεί στο παρελθόν σε θέση Βιοπληροφορικής σε Ιατρική Σχολή (δεν αποδέχθηκα τον διορισμό μου) και στο άμεσο μέλλον θα καταλάβω την έδρα της Δομής Βιομορίων στο τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης. Οι επιστημονικές μου εργασίες στο λογισμικό υπολογιστών και ανάπτυξη αλγορίθμων  συγκεντρώνουν πάνω από 5,000 ετεροαναφορές, ενώ άλλες 8,000 περίπου αναφορές είναι για εργασίες μου σε θέματα Βιοχημείας και Βιοφυσικής.  Οι εργασίες για τις οποίες όμως είμαι πραγματικά περήφανος, είναι αυτές που είναι στα διάσημα διεπιστημονικά περιοδικά: Nature, Science, PNAS,  eLife ... Και είμαι πραγματικά υπερήφανος γιατί είναι πραγματικά διεπιστημονικές.

Αρχίζετε ίσως να καταλαβαίνετε που κατευθύνω την συζήτηση: τα όρια μεταξύ των Φυσικών Επιστημών γίνονται όλο και λιγότερο διακριτά! Φυσική, Χημεία, Μαθηματικά, Βιολογία, όλα αλληλεπιδρούν δημιουργώντας νέους διεπιστημονικούς κλάδους: Βιοχημεία, Βιοφυσική, Αστροφυσική, Επιστήμες Υλικών, Φαρμακοχημεία, Φαρμακογενετική, και πολλοί άλλοι κλάδοι, προϋποθέτουν γνώσεις από διάφορα γνωστικά πεδία.

Χρειάζεται όμως να μιλάμε για διεπιστημονικότητα στους μαθητές του Γυμνασίου ή και του Λυκείου; Κατά την γνώμη μου, ναι.

Θα μου επιτρέψετε δύο παραδείγματα.

Στην Βιολογία διδάσκεται η "εικονική" δομή της διπλής έλικας του DNA. Μπορούμε να κατανοήσουμε όμως την δομή αυτή χωρίς να έχουμε διδαχθεί παράλληλα την φύση των δεσμών υδρογόνου στην Χημεία;

Στην Φυσική διδάσκουμε την έννοια της ταχύτητας και της επιτάχυνσης - στα Μαθηματικά διδάσκουμε την έννοια των παραγώγων. Μπορούμε ίσως να κατανοήσουμε καλύτερα και τις δύο έννοιες εξηγώντας ότι η πρώτη παράγωγος της θέσης ενός σώματος ως προς τον χρόνο είναι η ταχύτητα, και η δεύτερη παράγωγος η επιτάχυνση;

Καλωσορίζοντας τους φοιτητές του Διεπιστημονικού Προπτυχιακού προγράμματος  στις "Μοριακές Επιστήμες Ζώης" (Molecular Life Sciences) στο Ολλανδικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο.
Η διεπιστημονικότητα είναι τεράστιο ζητούμενο στον 21ο αιώνα και θα έπρεπε να καλλιεργείται από τις μικρότερες ηλικίες! Και όχι μόνο στα παραδείγματα που έφερα! Θα μου επιτρέψετε, πριν τελειώσω, να πάω πολύ πιο μακριά!

Η εμβάθυνση της αρχής της διεπιστημονικότητας θα μπορούσε να γίνει και σε άλλα γνωστικά αντικείμενα. Γιατί να μην έχουμε ένα μάθημα, ''έτσι, χωρίς πρόγραμμα"; Να διδάσκουμε στο θέμα "Ρώμη" ιστορία, λατινικά, τα θρησκευτικά κινήματα της εποχής; Με θέμα "Μακεδονία" να μιλάμε για τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου, την φιλοσοφία του Αριστοτέλη, την δομή της Περσικής Αυτοκρατορίας, τα Ελληνικά ως  lingua franca, αλλά και την σύγχρονη ιστορία με θέμα την περίφημη FYROM; Η μικρή μου κόρη, στο μάθημα με θέμα "Προσφυγιά" έμαθε για τον Ιησού (πρόσφυγας ήταν ωρέ αγριοχρίστιανοι!), την Παλαιά Διαθήκη (πρόσφυγες ήταν και οι Εβραίοι), την σημερινή κατάσταση στην Μέση Ανατολή (πρόσφυγες στην χώρα τους και οι Παλαιστίνιοι), την Ολλανδική Αποικιοκρατία (που δημιούργησε και προσφυγικά προβλήματα). Γιατί να μην διδάσκουμε την "Ελληνική Παράδοση" ως Ιστορία, Μουσική, Τέχνη, Γλώσσα; Γιατί να μην διδάσκουμε ως ενιαίο μάθημα την "Εξέλιξη" ως φαινόμενο Βιολογικό, Γλωσσολογικό, Μουσικό, Καλλιτεχνικό, Κοινωνικό και Πολιτικό;

Αυτό το σχολείο θα ήταν λιγότερο βαρετό για τον 15χρονο εαυτό μου. Για εσάς;